Hoe kon dit gebeuren? Pearl Harbor, de Japanse aanval die niemand had verwacht

De aanval op de Amerikaanse vloot in de haven van Pearl Harbor in Hawaii was uitermate verwoestend. Op 7 december 1941 wisten Japanse vliegtuigen en onderzeeërs 21 marineschepen te beschadigen of tot zinken te brengen, waaronder vijf slagschepen. In nog geen uur tijd lieten meer dan 2400 Amerikaanse militairen het leven en waren er 1104 gewond geraakt. Aan Japanse zijde waren ‘slechts’ 185 doden en gewonden te betreuren, plus 29 vliegtuigen en zes onderzeeboten. De aanval leidde tot de Amerikaanse deelname aan de Tweede Wereldoorlog maar ook in andere opzichten betekende deze een keerpunt, betoogt Ruud Janssens.

Hoe konden de Verenigde Staten zich op 7 december 1941 zo laten verrassen? Wel tien onderzoekscommissies zijn tussen 1942 en 1995 door het Amerikaanse Congres ingesteld om deze vraag te beantwoorden. De onverhoedse vernietiging van de Amerikaanse vloot in Pearl Harbor was dermate verbijsterend dat er onmiddellijk ook samenzweringstheorieën over de sinistere betrokkenheid van de Amerikaanse overheid ontstonden. En die leiden een hardnekkig bestaan.
 

Onbekende fotograaf, Pearl Harbor Attack (1941). Bron: Naval History & Heritage Command (USA-C-5904)
Meteen na de aanval op 7 december worden overlevenden gered van de gezonken USS West Virginia. Op de achtergrond de eveneens getroffen USS Tennessee. Onbekende fotograaf, Pearl Harbor Attack (1941). Bron: Naval History & Heritage Command (USA-C-5904)

 

Volgens aanhangers van deze theorieën is het verdacht dat er zoveel slagkracht ter zee in de haven van Pearl Harbor geconcentreerd lag. Nog kort tevoren was zelfs een deel van de oorlogsvloot van San Diego naar Pearl Harbor verscheept. En ze vinden het moeilijk te begrijpen dat de militaire inlichtingendienst aanwijzingen had gemist dat de Japanners al maandenlang de Amerikaanse positie aan het verkennen waren, met spionnen tot in de VS aan toe. Kneep de dienst soms een oogje toe in opdracht van de Amerikaanse president Franklin Delano Roosevelt die wel degelijk op de hoogte was van de Japanse aanvalsplannen, maar een excuus zocht om de oorlog te kunnen verklaren?

Uitlokken
Dit laatste is een klein beetje waar. De spanningen tussen Japan en de Verenigde Staten dateren van ruim voor de aanval op Pearl Harbor. Roosevelt vond het geen goed idee dat Japan steeds meer gebieden in Azië onder controle kreeg: het voerde al jaren oorlog in China, had in 1933 Mantsjoerije veroverd en was in 1937 een nieuw offensief gestart. Toen Duitsland in 1940 Frankrijk veroverde, eiste de regering in Tokio bovendien dat Frans-Indochina onder Japans bestuur kwam. Zo zouden de zuidelijke toevoerlijnen voor de Chinese troepen worden afgesneden.

Roosevelt wilde de Japanse opmars stuiten en stelde een boycot in van grondstoffen die Japan moest importeren zoals olie en metalen. Pas als de Japanse militairen zich uit Indochina en China terugtrokken, zou de boycot worden opgeheven. Aangezien de Amerikanen de code van de Japanse diplomatieke dienst hadden gekraakt, wisten ze dat dit niet ging gebeuren.

Waarom stelde Roosevelt dan toch deze eis? Hij wilde Japanse agressie uitlokken, zodat de VS de oorlog konden verklaren. Hij schrok ervoor terug om dit zonder zo’n aanleiding te doen. Hij was er zelf wel van overtuigd dat de VS moesten meevechten maar veel Amerikanen waren dit niet. Ze betwijfelden het nut van Amerikaanse militaire participatie. Hun deelname aan de Eerste Wereldoorlog, onder president Woodrow Wilsons motto ‘the war to end all wars’, had immers niet voorkomen dat de Europeanen in 1939 opnieuw tegen elkaar ten strijde waren getrokken.
 

Mitsuo Fuchida, Estimated damage report (1941). Bron: Library of Congress, Geography and Map Division
Kaart waarop de Japanse commandant Mitsuo Fuchida, die de luchtaanval op Pearl Harbor leidde, de toegebrachte schade aantekende, de richting van de torpedo’s, hoe zwaar de bommen waren, enzovoort. Hij heeft de kaart op 26 december 1941 gebruikt om keizer Hirohito in te lichten over het succes. Ook de Engelse notities zijn van Fuchida. Mitsuo Fuchida, Estimated damage report (1941). Bron: Library of Congress, Geography and Map Division

 

Roosevelt bleek het juist te hebben ingeschat: het Congres verklaarde Japan de oorlog na de aanval op Pearl Harbor. Of hij ook besefte dat de Japanse marine zijn vloot in Pearl Harbor zou aanvallen, zoals enkele historici hem later verweten, valt zeer te betwijfelen. Dit enorme risico zou hij nooit hebben genomen. De Amerikaanse militairen hielden bovendien vooral rekening met een ander mogelijk scenario: dat Japan de Filipijnen, toen nog onder Amerikaans militair bestuur, zou aanvallen. De Amerikanen zouden zo’n slag verliezen, maar daarna moest de marine de Japanners van het Amerikaanse vasteland weghouden, terwijl de Amerikanen hun krijgsmacht zouden opbouwen om de Filipijnen te heroveren en Japan te verslaan. Ofschoon dit ‘War Plan Orange’ regelmatig was bijgesteld, bleek het geen rekening te hebben gehouden met de mogelijkheid dat Japan eerst de vloot in Pearl Harbor zou uitschakelen.

Fundamenteel probleem van inlichtingenwerk
Waarom hadden de Amerikaanse krijgsmacht of de inlichtingendiensten de aanval niet zien aankomen? Verscheidene wetenschappers hebben zich over deze vraag gebogen. Zo schreef Roberta Wohlstetter, kenner van de wereld van de militaire inlichtingendiensten, in 1962 een toonaangevend boek over Pearl Harbor. Ze hield zich voor de thinktank Rand Corporation bezig met de vraag of verrassingsaanvallen voorkomen kunnen worden (dit was in de context van het gebruik van kernwapens tijdens de Koude Oorlog). Zij stelde dat als analisten de intenties van de vijand niet kennen, zij geen verschil kunnen maken tussen afleidende informatie (de ‘noise’ in haar termen) en de essentiële feiten (de ‘signals’). Toegepast op Pearl Harbor: Amerikaanse inlichtingenmedewerkers zagen volgens haar wel dat er Japanse schepen in zuidelijke richting voeren, in dit geval de ‘noise’, maar omdat ze een aanval op Pearl Harbor niet voorzagen, misten ze informatie over de Japanse marine op weg naar Hawaii, de ‘signals’. Ze concludeerden dat de Japanse marine richting Filipijnen voer, zoals ze zelf eerder al bedacht hadden.

Hoewel uit later historisch onderzoek bleek dat Wohlstetter niet helemaal goed inschatte hoeveel de inlichtingendiensten precies wisten, heeft haar theorie wel haar waarde behouden, omdat ze wees op een fundamenteel probleem van inlichtingenwerk: op de dag van de aanval waren er wel degelijk aanwijzingen dat een Japanse vloot Pearl Harbor zou aanvallen, maar de Amerikaanse militairen interpreteerden wat ze zagen verkeerd. De Amerikaanse marine signaleerde Japanse onderzeeërs in de buurt van Pearl Harbor en de nieuwe radarinstallatie zag vliegtuigen verschijnen, waarvan ze ten onrechte dachten dat het Amerikaanse toestellen waren. Door een gebrek aan voorstellingsvermogen werd geen algemeen alarm geslagen. Waarschijnlijk had de Amerikaanse marine op die ochtend ook niet veel kunnen doen om de ramp te vermijden.

Maar er zijn meerdere redenen te noemen waarom niemand rekende op een Japanse aanval van dit formaat. Je leest ze in de achtste editie van Geschiedenis Magazine. Meld je voor donderdag 18 november 16.00 uur aan als abonnee, bestel ‘m vanaf begin december online of haal ‘m dan in de winkel.

Delen: