Middeleeuwen: poezen op het perkament
Wie een kat heeft als huisgenoot weet dat die zich niet aan kantoorwerktijden houdt. Tijdens het thuiswerken springt de poes op schoot, op het bureau of voor de laptop… In de middeleeuwen gedroegen de dieren zich niet heel anders. De kleine pootjes op een handvol manuscripten laten zien dat ze toen ook al lak hadden aan de noeste arbeid van hun ´baasjes´. Die lieten zich niet kisten en namen de katten juist op in hun werk: in de marges van manuscripten vinden we vaak illustraties van poezen.
In The Walters Art Museum in de Amerikaanse staat Baltimore is op 8 augustus – op Internationale Kattendag – de tentoonstelling Paws on Parchment geopend. De expositie toont een verzameling van middeleeuwse manuscripten van Europese, Islamitische en Armeense herkomst, waarop poezen zijn afgebeeld. Dit is niet de eerste keer dat een tentoonstelling wordt georganiseerd waarin middeleeuwse katten de show stelen. Zo had de British Library in Londen in 2018 ook al een expositie over het onderwerp. En dat is niet zo gek. De dieren worden namelijk veelvuldig afgebeeld in middeleeuwse manuscripten.
Monniken versierden hun werk met illustraties van dieren. Maar dat niet alleen. In de kantlijnen, op kaften en lege eerste pagina’s van manuscripten die rond het jaar 1000 gemaakt zijn, wemelt het ook van spreuken. Deze boden oplossingen voor problemen van alledag, zoals overspel, wegvliegende bijen en ziektes. In het archief van Geschiedenis Magazine lees je verder over deze behulpzame tips en tricks. Lees meer in ´Middeleeuwse tips tegen alledaagse ongemakken´.
Muizenjagers in bibliotheken
Sinds de eerste kat werd ‘gedomesticeerd’ , speelde het dier een belangrijke rol als huis-tuin-en-keukenjager. Poezen beschermden voedselvoorraden tegen muizen en ratten én behoedden de mens voor de ziektes die deze knaagdieren meebrachten. Ook in middeleeuwse kloosters en bibliotheken waren de jagers onmisbaar: ze beschermden kostbare manuscripten tegen muizen, die maar al te graag hun tanden in het papier zetten. Monniken die geconcentreerd werkten aan een manuscript hadden dan ook geregeld een poes aan hun zij. Niet gek dus, dat sommige schrijvers de kantlijnen van hun nieuwe werk versierden met kattentekeningetjes.
In de marges
Soms speelden die afgebeelde beestjes een muziekinstrument, jaagden ze op muizen of ratten of haalden ze andere opmerkelijke fratsen uit. In verschillende manuscripten uit de 13de, 14de en 15de eeuw komen we ze tegen. We vinden ze onder meer in het Luttrell psalter, een rijk geïllustreerd 14de-eeuws handschrift uit de Engelse plaats Irnham. En in een 14de-eeuws handschrift uit Luik, het Maastrichter getijdenboek. Daarin zijn talloze dieren in de marges afgebeeld, waaronder poezen. Uiteraard zijn katten ook opgenomen in verschillende bestiaria. Dit zijn handschriften waarin allerlei dieren - die echt bestaan én wezens die aan het fabelrijk toebehoren - werden opgesomd.
Pootjes op een manuscript
De aanwezigheid van katten in bibliotheken en kloosters blijkt ook uit kleine ‘ongelukken’: poezenpootjes die inktvlekken achterlaten. Dat overkwam een 15de-eeuwse schrijver in Kroatië. Waarschijnlijk verliet de auteur heel even de werkplek om een ommetje te maken, waarna een kat op de tafel sprong. Hij wandelde over de nog onvoldoende opgedroogde inkt op het papier. 500 jaar later, in 2011, stuitte onderzoeker Emir Filipović - gedurende zijn zoektocht in het archief van Dubrovnik - op een pagina met vlekken erop. En niet zomaar vlekken. Kleine pootafdrukken. Hij maakte een foto om als grapje aan zijn collega’s te sturen. De foto ging het internet over en het manuscript werd wereldberoemd. Er zijn een handvol handschriften bekend waarbij zulke pootjes zijn vereeuwigd.
Maar het kan ook erger
Nu kwamen deze auteurs er nog relatief goed vanaf met enkel wat pootafdrukken op het papier. Een 15de-eeuwse schrijver in Deventer had minder geluk, toen in 1420 een kat over een van zijn manuscripten had geplast. Hij moest de rest van de pagina leeg laten. De schrijver maakte naast de lege plek een tekening van de dader. Hij gaf het waardevolle advies aan de lezer om niet de ramen open te laten ’s nachts: voor je het weet sluipt er een kat binnen die je werk bezoedelt.
In de middeleeuwen lieten mensen zich dus al veelvuldig afleiden door vrolijke kattenillustraties bij het lezen van een manuscript. Tegenwoordig is het dier ook online ontzettend populair online. Onderzoek wijst uit dat kattenfilmpjes en -foto’s veel vaker viral gaan dan die van andere dieren. Ze domineren onze feeds op Reddit, Instagram en TikTok. In het archief van Geschiedenis Magazine laat Hanneke Ronnes zien dat dit mediagenieke beestje ook in de 19de-eeuw enorm populair was. Je leest er meer over in 'Hoe katten zo geliefd werden’.
Delen: