Middeleeuwse tips tegen alledaagse ongemakken

Je vrouw gaat vreemd, er kruipen wormen door je lijf die nare ziektes veroorzaken en tot overmaat van ramp zijn je bijen weggevlogen. Wat nu? Middeleeuwse handschriften verschaften raad. In de kantlijnen, op kaften en lege eerste pagina’s van manuscripten die rond het jaar 1000 gemaakt zijn, wemelt het onder meer van de spreuken die een oplossing boden voor de problemen van alledag. Tim Hertogh vertelt meer over deze spreuken. We lichten er hier alvast een uit: wat kun je doen bij overspel in het huwelijk?

De praktische tips lijken misschien rare toverteksten, maar dat is schijn. De spreuken in die handschriften komen niet van ‘gevaarlijke tovenaars’ - waar sommige geleerden juist voor waarschuwden - maar van belezen geestelijken die zich baseerden op wat ze wisten van geneeskunde, Bijbelteksten en verhalen over heiligen en martelaren. Vermoedelijk noteerden de schrijvers en latere lezers van de handschriften de spreuken in de marge om de lokale gemeenschap te helpen en om deze kennis te verspreiden.

Wat is de naam van de minnaar?
In de bibliotheek van Bern ligt een enorme boekrol van zes meter lang uit de elfde eeuw die waarschijnlijk is gemaakt in het klooster van Murbach. De rol is aan beide kanten beschreven met recepten en spreuken voor het dagelijks leven. Tussen remedies voor medische aandoeningen bij vrouwen staat de volgende aanbeveling: ‘Zodat een slapende vrouw de waarheid spreekt over overspel als het haar wordt gevraagd. “Aiohel, Deomedius, Eugenius, Probatus, Sabatus, Stephanus, Quiriacus.” Schrijf deze namen op een maagdelijk stuk perkament en plaats deze tussen de borsten van de slapende, en zij zal al haar minnaars noemen.’

De oude Grieken schreven het al
Deze tekst komt nogal fantasierijk over, maar is een compilatie van toen geldende, sinds eeuwen overgedragen kennis. Neem het idee dat je iets moet deponeren op de boezem van een slapende vrouw om haar de waarheid te laten zeggen. De ‘Magische Papyri’ bevatten dit al. Dat zijn Griekse papyrusrollen uit de Hellenistische tijd waarin diverse rituelen beschreven staan, waaronder dit: leg bij een slapende vrouw de tong van een vogel onder haar lip en op haar hart, dan zal zij drie maal de naam opbiechten van de man van wie ze echt houdt.

De zeven slapers van Ephesus. (Afbeelding: Weißenauer Passional, MS Bodmer 127, f. 125v, c. 1170)
 

Zevenslapers
En dan die zeven namen die op het perkament moeten worden geschreven: dat zijn de Zevenslapers, zeven heiligen uit Efeze die volgens een legende uit ca. 500 een grot in waren gevlucht om te ontkomen aan de christenvervolgingen van de derde eeuw. Volgens een andere versie werden ze er ingemetseld. Hoe dan ook, ze sliepen eeuwenlang, en werden wakker in een wereld waar de christelijke God vereerd werd. Een dergelijk wonder kan iedereen wel gebruiken en de namen van deze heiligen werden dan ook gebruikt om een breed scala aan problemen op te lossen, van koorts tot slapeloosheid en van Syrië tot in Engeland. Het is daarbij opvallend dat de namen van de slapers door de eeuwen heen gelijk blijven: het was kennelijk belangrijk om de juiste machten aan te roepen in een spreuk.

In de komende editie van Geschiedenis Magazine (editie 5) kijkt Tim Hertogh naar meer van zulke praktische tips and tricks in kantlijnen van middeleeuwse handschriften. Hij noemt verschillende spreuken en gebeden - uit te spreken tijdens de wassende maan - om van kleine ziekmakende wormen af te komen. En wilden de bijen niet luisteren naar de imker? Ook daar waren psalmen voor. Dit nummer van Geschiedenis Magazine ook ontvangen? Neem vóór donderdag 27 juni een abonnement, dan krijg ook jij dit nummer omstreeks 11 juli in de brievenbus!

Delen: