‘Vader Owen’ - De 19de-eeuwse wortels van de coöperatieve beweging

1Burgers verenigen zich steeds vaker in coöperatieven. Ze runnen samen een winkel als de laatste buurtsuper sluit, of ze nemen de noodlijdende kinderopvang over. Dit idee is niet nieuw. In de 19de eeuw waren er al bedrijven die de belangen van werknemers en klanten als uitgangspunt namen. Soms ging het initiatief uit van een welwillende maar vaak ook paternalistische fabrikant. Robert Owen is van hen het boegbeeld. 

Lees meer...

Hoe de Vikingen Amerika ontdekten (nieuw bewijs!)

Voorpublicatie uit het komende nummer van Geschiedenis Magazine

 

De geschiedschrijving van Amerika en de Vikingen kan op de schop. Het is al lang bekend dat op Newfoundland een Vikingnederzetting stond, en dat dus niet Columbus maar Noormannen als eerste Europeanen het Amerikaanse continent hebben ontdekt. Oude Noorse sagen beschreven dat al, maar pas dit jaar werd aangetoond dat het niet bij een eenmalig bezoek bleef. 

Cover nr. 6

Middeleeuwse sagen uit Noorwegen en IJsland vertellen hoe de Vikingen niet aarzelden om de Atlantische Oceaan naar het westen te doorkruisen. De Landnámabók ('Boek van de landname') vertelt over een zekere Naddodd. Hij vertrok rond 825 vanuit Noorwegen naar de Faeröer maar raakte uit koers en verzeilde uiteindelijk op IJsland, dat hij Snoeland (Sneeuwland) doopte. Algauw kreeg hij navolgers en kende het eiland levendige Vikingnederzettingen. De huidige IJslanders stammen van hen af. 

 

Erik de Rode ontdekt Groenland

 

In 982 moest Eirik Raude (Erik de Rode) IJsland verlaten omdat hij tijdens een twist zijn buurman had vermoord. Kort voordien had de Noor Gunnbjörn Ulfsson reeds gemeld dat verder weg in het westen nog meer land lag, en Erik besloot zijn verbanning te gebruiken om te gaan kijken. En met succes: kort na 980 kon hij op de zuidwestkust van Groenland een tijdelijke nederzetting stichten. In de regio woonden toen nog geen Inuit (Eskimo’s), zodat de Vikingen er ongehinderd hun gang konden gaan. Ze doopten hun nieuwe gebied ‘Groenland’, volgens de Íslendingabók (Boek der IJslanders) omdat ze hoopten kolonisten uit het moederland te kunnen lokken. De marketingtruc pakte wonderwel goed uit: tijdens de 12de eeuw woonden op Groenland voldoende mensen om er een bisschopszetel te installeren.

 

Leiff Eriksson in Vinland (westkust van Canada)

 

Maar sommige Vikingen bleven onrustig. Reeds in 986 had Bjarni Herjoffson nog meer naar het westen land opgemerkt, maar hij vond het te onherbergzaam om aan te meren. Rond 1000 besloot de zoon van Erik de Rode, Leiff Eriksson, op zijn beurt een ontdekkingsreis te ondernemen. Na enkele weken stootte hij op een gebied dat hij volgens de sagen Vinland (Wijnland) noemde omdat er heerlijke wilde druiven groeiden. Waar dit Vinland lag is niet bekend, maar het moet ergens op de westkust van Canada geweest zijn. Hij bracht er de winter door, die volgens hem bijzonder zacht uitviel. Daarna keerde hij naar huis terug. Drie jaar later legde een schip onder leiding van zijn broer Thorvald eveneens op Vinland aan. De Vikingen stootten er op negen inheemse mannen in een kano, van wie ze er acht vermoordden. De negende kon ontsnappen en keerde met een stel helpers terug. Er ontstond opnieuw een gevecht, dat de Vikingen alleen dankzij hun superieure ijzeren wapens konden winnen. Thorvald werd echter door een pijl geraakt en overleed.

 


Het volledige artikel lezen? Neem dan vóór donderdag 11 augustus 16.00 uur een abonnement. Profiteer van de speciale aanbieding:

1 jaar Geschiedenis Magazine voor slechts € 37,50 (i.p.v. € 59,95) én cadeaus t.w.v. € 75,80

Schuilen in Artis' apenrots

Rubriek Onderduik

 

Tijdens de bezetting werd Amsterdam overspoeld door Duitse Wehrmachtsoldaten. Velen van hen waren jong en vrijgezel. In hun vrije tijd namen ze Nederlandse meisjes mee de stad in. Net als tegenwoordig was Artis een populaire bestemming: samen romantisch aapjes kijken. Wat de Wehrmachtsoldaat allerminst doorhad, was dat zich aan de achterkant van de apenrots regelmatig onderduikers schuilhielden.

Lees meer...

Vadertje Lenin gaat omver

beeldenstormBoer2

 

Ook in het recente verleden was er in Europa een beeldenstorm. In Moskou en andere steden in de voormalige Sovjet-Unie gingen na 1991 tal van beelden van communistische aartsvaders tegen de vlakte. Lange tijd stonden ze voor patriottisme en de nieuwe heilstaat, maar het waren inmiddels vooral zinnebeelden van onderdrukking geworden.

Lees meer...

Ondanks alles een held

DezemaandCasas 1

 

Bartolomé de las Casas heeft zich met praktijken ingelaten die we nu verachtelijk vinden. Hij emigreerde in 1502 als ongeveer 18-jarige naar Hispaniola. Columbus had dit eiland, waarop nu de Dominicaanse Republiek en Haïti liggen, tien jaar eerder voor Spanje geclaimd. Las Casas nam deel aan militaire expedities tegen de lokale bevolking en aan slavenjachten. Hij werd er tot Dominicaans priester gewijd en ging als geestelijke mee met de Spaanse conquistadores die in 1513 op Cuba bloedbaden aanrichtten onder Indiaanse stammen. 

Lees meer...

Beeldenstormen

RP-P-OB-66.160

 

Deze zomer 450 jaar geleden begon de Nederlandse Beeldenstorm - op 10 augustus 1566 in het West-Vlaamse Steenvoorde. De beweging verspreidde zich snel naar het oosten en noorden. Katholieke kerken en kloosters werden gezuiverd van heiligenbeelden en crucifixen, alles wat geassocieerd werd met de mis: ook hosties, altaren en priesterlijke gewaden moesten er op veel plaatsen aan geloven. Het vernielen van heilige beelden, plaatsen of objecten was in 1566 niet nieuw en evenmin uniek- West-Europees. 

Lees meer...

Geschiedenis Magazine: het komende nummer

1 jaar Geschiedenis Magazine van € 63,50 voor slechts € 37,50 én cadeaus!

 

cover Gm 1 def

De vergeten Filips Willem van Oranje

Jasper van der Steen
De oudste zoon van Willem van Oranje had een tragisch leven. Als 13-jarige is deze Filips Willem in opdracht van de Spaanse koning Filips II van zijn school in Leuven ontvoerd. Daarna werd hij 30 jaar gegijzeld in Spanje. Die politieke zet mislukte, Filips Willem bleef zijn vader trouw al zagen ze elkaar nooit terug. Maar waarom verwelkomde zijn familie hem dan niet met open armen toen hij in 1596 eindelijk weer opdook?


Brood en Spelen. De magie van het stadion

Stefan Couperus& Harm Kaal, Onno van Nijf, Clemens Six
Nieuws rond de Winterspelen 2018: corruptie rond de aanbesteding van de nieuwe stadions, gedwongen verhuizingen, vervuiling, verkapte slavernij. Dit alles is alleen niet nieuw. Ook beseft de overheid al langer dat overvolle stadions gevaarlijk kunnen zijn <H> zelfs in de Oudheid al. Werd het volk in Rome en de Griekse steden werkelijk zoet gehouden met spektakelsporten? Is 'Brood en Spelen' een mythe?

De bruikbare faam van poolreiziger Fridtjof Nansen

Ivo van de Wijdeven
De Noor Fridtjof Nansen was een befaamd ontdekkingsreiziger en Poolonderzoeker. Hij was zo beroemd, dat je goed zat als je zijn naam als merk mocht gebruiken. Zo zette een fabrikant van gerookte sardines trots Nansen Brand op zijn blikken. Maar ook de Volkenbond gebruikte Nansens naam graag. Niet dat hij er niets voor deed: hij kreeg in 1922 de Nobelprijs voor zijn vluchtelingenwerk in dienst van de Volkenbond. Er kwam toen een Nansenpaspoort voor statelozen. Zou dit wat zijn voor de vluchtelingen die we nu in Europa hebben?

Oranjeprinses redt Goethe van de vergetelheid (1885)

Thera Coppens
Al een halve eeuw lagen de papieren van de grote Duitse geleerde Goethe achter slot en grendel. De grote vraag was dus bij de dood van zijn kleinzoon, die de sleutels bezat: wie erft Goethes nalatenschap en blijft die in Duitsland.

Roofbuit uit Atjeh

John Klein Nagelvoort
Het kersverse Nederlandse bestuur in Atjeh greep de Koloniale Tentoonstelling van 1914 in Semarang aan voor een charmeoffensief: de veroveringsoorlog was voorbij, nu kon de kunst uit Atjeh aan bod komen.


De gewone man, al eeuwen het pispaaltje


Jos Palm
Historicus Jos Palm, bekend van het geschiedenis-radioprogramma OVT, schreef een boek over de gewone man en maakte voor Geschiedenis Magazine een reis door de tijd. In het wetboek van Hammurabi (ca. 2000 v.Chr.) kwam hij de gewone man voor het eerst tegen. Toen gold hij nog nauwelijks als mens. En dat is lang zo gebleven.

 


Dit nummer thuis ontvangen? Profiteer voor donderdag 11 januari van deze aanbieding!

1 jaar Geschiedenis Magazine van € 63,50 voor slechts € 37,50 + cadeaus!

Proefabonnement (2 nummers) voor slechts € 9,50


 

Tiberius - De Romeinse keizer die geen keizer wilde worden

Willemijn van Dijk
Tiberius, de tirannieke tweede keizer van het Romeinse rijk, verbande hele volksstammen en liet senatoren vermoorden die zijn macht in twijfel trokken. Maar hij werd keizer tegen wil en dank en er blijkt nergens dat hij graag wilde regeren.

Stalin roeide Poolse legertop uit in 1940

David Large
De Russische geheime politie executeerde in 1940 zo’n 4500 Polen in het bos van Katyn, bij Smolensk. Dit was onderdeel van Stalins campagne om de Poolse elite uit te roeien. Al tijdens de oorlog ontdekten de nazi’s de graven, bij hun opmars richting Rusland. Natuurlijk gingen ze die vondst publicitair inzetten tegen hun bolsjewistische vijand. ‘Katyn’ werd een speerpunt in een propagandaoorlog vol nepnieuws tussen Rusland en nazi-Duitsland, werd na de oorlog lang niet goed uitgezocht, en de kwestie speelt nog steeds een rol in de gespannen betrekkingen tussen Rusland en Polen. Geschiedenis Magazine scheidt feit en fictie.

De Kruistochten – wat vond de lokale bevolking ervan?

Lucia Admiraal
Hoe kan het dat de reiziger Ibn Jubayr, die in de 12de eeuw vanuit zijn woonplaats Andalusië naar het huidige Syrië trok, in kruisvaardersgebieden merkte dat de moslims daar zich moeiteloos hadden aangepast aan het gezag van hun nieuwe heersers?

Under cover naar Mekka?

Philip Dröge
Christiaan Snouck Hurgronje wilde in 1885 naar de verboden stad Mekka. Hij wilde er onderzoek doen. Maar dan moest hij zich wel eerst laten besnijden…

Henri Polak streed voor beter loon én opera

Marianne Mooijweer
Henri Polak (1868-1943), een van de oprichters van de voorloper van de PvdA, vond dat de arbeider niet bij brood alleen kan leven: hij moest ook tafelmanieren leren, opera luisteren, boeken lezen. Polak was geliefd maar kreeg ook van revolutionaire partijgenoten kritiek dat hij tamme burgermannetjes kweekte. Na 1933 waarschuwde hij steeds feller tegen de nazi’s. Dit kostte hem zijn leven.

Seksbeluste dichters in de nieuwe rubriek: DE ROEP VAN ROME

Arthur Weststeijn
Rome heeft altijd al reizigers aangetrokken: avonturiers, kunstenaars, soldaten, pelgrims, gelovigen en migranten. Ook uit Nederland. Arthur Weststeijn schreef een boek over hen en vertelt in Geschiedenis Magazine over enkele markante Romegangers.
Deze keer: de ongegeneerde heer Van Clootwijck die met jonge Romeinse schonen de bloemetjes buiten zette.

De andere kant van de maritieme geschiedenis in de nieuwe rubriek: OVERZEE

Suze Zijlstra
Maritieme geschiedenis: dat ging vroeger over nationale zeehelden die oorlog voerden en over Nederlandse reizen naar verre landen om lucratieve handel te drijven. Dit is aan het veranderen. Daarom start Geschiedenis Magazine een rubriek maritieme geschiedenis nieuwe stijl. Dit keer: de vloten van Engeland en de Republiek beschoten elkaar niet alleen maar werkten ook samen in de 17de en 18de eeuw.

 


Geschiedenis Magazine thuis ontvangen? Profiteer voor donderdag 11 januari van deze aanbieding en ontvang dit prachtige nummer thuis.

1 jaar Geschiedenis Magazine van € 63,50 voor slechts € 37,50 + cadeaus!

Proefabonnement (2 nummers) voor slechts € 9,50


 

 

 

 

 

Onderduikhol in Drenthe

OnderduikLang niet alle onderduikadressen waren zo relatief gerieflijk als het Achterhuis van Anne Frank. Samen met haar familie beschikte ze er over een vrij ruim appartement, compleet met (provisorische) keuken en badkamer. Aan de andere kant van het spectrum zaten mensen verscholen in kieren en gaten, verstoken van bewegingsvrijheid. Soms besloten mensen zelfs letterlijk ondergronds te gaan.

Lees meer...

Miguel de Cervantes - Tegen geldzorgen vechten

12Wat een romanpersonage overkomt, is niet per se een autobiografisch verslag van het leven van de auteur. Dit leren we op school en het is een goede vuistregel. Maar soms mag je er een beetje van afstappen, zoals bij de avonturen van Don Quichot, de beroemdste schepping van de Spaanse schrijver Miguel de Cervantes (1547-1616). Niet dat je Cervantes mag vereenzelvigen met zijn hoofdpersoon Alonso Quijano, die door overmatige consumptie van ridderromans zelf een gestoorde ridder wordt.

 

 Marianne Mooijweer


Samen met zijn eenvoudige buurman Sancho Panza als schildknaap doolt hij door de streek La Mancha, de hoogvlakte ten zuiden van Madrid. Onder de fiere adellijke naam Don Quichot trekt hij nobel op zijn stoere raspaard Rocinante ten strijde tegen kwade tovenaars en boeven, beweert hij zelf. De lezer ziet door Cervantes’ humoristische satire wat hij werkelijk is: de ridder van de droeve figuur die op een vemoeide knol, gehuld in een papieren helm en zelfgemaakt harnas, windmolens voor vijandige reuzen verslijt.

 

Barbarijse zeerovers

Het aantrekkelijke van het boek zit hem, behalve in de levendige dialogen, in de confrontatie van de waandenkbeelden van Don Quichot met de werkelijkheid. Die wordt vertegenwoordigd door de nuchtere dikzak Panza die van de gewone geneugten des levens houdt <H> Panza betekent pens <H> en door andere aardse personages. Ook de verhalen die Cervantes erin verwerkte, gaan erover hoe de wereld echt in elkaar zit. In een ervan laat Cervantes de romanfiguren wel degelijk beleven wat hem zelf overkwam, namelijk dat hij vijf jaar als blanke slaaf voor Barbarijse zeerovers in Noord-Afrika heeft moeten werken. Hij voer in 1575 op de Middellandse Zee op de galei El Sol toen die werd gekaapt en de opvarenden werden verkocht als slaaf op de markt in Algiers. Pas in 1580 konden zijn ouders hem vrijkopen en keerde hij terug naar Spanje. Het avontuur verwerkte hij in Don Quichot en een paar toneelstukken.


Cervantes was met de El Sol op weg naar huis. Hij was vijf jaar in het buitenland geweest om er geld te verdienen. Zijn familie was niet rijk. Over de jeugdjaren van Cervantes is weinig bekend, maar wel is vrij zeker dat hij weinig formele scholing heeft gehad, dat vader Cervantes als kapper en chirurgijn aan lagerwal was geraakt en het zich niet kon permitteren om boekenwurm Miguel naar een universiteit te sturen. In 1569 verliet de 22-jarige zoon het land en werd na een tijdje soldaat in Napels, toen een Spaanse kroonkolonie. Hij vocht onder andere in de Slag bij Lepanto (1571) tegen de Turken, zeer dapper volgens verschillende ooggetuigen. Zijn linkerhand raakte er voorgoed bij verlamd.


Worstelen met de financiën
3Cervantes had al voor hij uit Spanje vertrok literaire aspiraties <H> zijn eerste gedicht was net gepubliceerd <H> en toen hij uit Algiers terugkwam, probeerde hij aanvankelijk rond te komen als schrijver. Er kwamen wel wat toneelstukken van hem in de theaters die toen net in de Spaanse steden verschenen, maar het publiek was er matig over te spreken, hoewel de acteurs niet werden weggehoond of bekogeld met groenten, zoals Cervantes zelf trots vaststelde. Veel van deze stukken zijn verloren gegaan, maar wat er rest is wat serieuzer van toon dan de komedies waarmee bijvoorbeeld zijn tijdgenoot Lope de Vega succes had. Cervantes zal niet veel theaterdirecteuren hebben gevonden die ze op de planken wilden brengen; in elk geval lukte het hem zo niet om voldoende geld te verdienen voor zichzelf en zijn gezin. (Hij trouwde in 1584 en had zijn dochter uit een eerdere verhouding bij zich in huis.)


Hij maakte pas met de publicatie van Don Quichot een klapper, in 1605. De jaren ervoor heeft hij geworsteld met zijn financiën - en er na trouwens ook, want hij had geen talent voor cijfers en boekhouden. Hij solliciteerde naar ambtenarenbaantjes, ook in de Spaanse koloniale gebieden in Amerika, maar slaagde er niet in een vaste betrekking te vinden. Zo heeft hij een tijdje in Andalusië achterstallige belastingen geïnd en was hij een jaar bevoorradingsintendant voor de Armada, de grote vloot waarmee koning Filips ii in 1588 Engeland wilde aanvallen. Om geld, olie of graan los te krijgen van de boeren trok hij dus maanden over het hete en stoffige platteland - óók een ervaring die in Don Quichot terugkomt.


Wat Cervantes ook ondernam, een vast inkomen leverde het niet op, en áls hij werk had, maakte hij van de administratie vaak weer een potje. Door conflicten met superieuren of omdat hij zijn schulden niet op tijd betaalde, kwam hij zelfs een paar keer in de gevangenis.
Hij bleef wel schrijven. In 1605 publiceerde een boekhandelaar in Madrid zijn Don Quichot, wat meteen een succes werd en hetzelfde jaar ook in andere steden herdrukt werd. Nu kreeg hij ook makkelijker ander werk gepubliceerd: lange gedichten, nog weer wat toneelstukken en korte verhalen, een genre dat hij vernieuwde omdat hij als eerste niet het Latijn maar het Castiliaans gebruikte.


Voor de wind ging het hem financieel nog altijd niet. Hij zocht en kreeg mecenassen. In 1615 droeg hij het tweede deel van Don Quichot op aan een van hen, en in een werk van enkele maanden later richt hij zich opnieuw beleefd maar met humor tot deze graaf van Lemos. Cervantes ligt ziek te bed, 'één voet al in de stijgbeugel, de doodskleur reeds op de kaken', schrijft hij, maar hoopt de graaf nog te zien; 'de benauwdheid neemt toe, de hoop af'. Cervantes overleed vier dagen erop.


Literaire canon
De auteur heeft er nauwelijks van geprofiteerd, maar Don Quichot kreeg ook in het buitenland snel lezers, in de noordelijke Nederlanden aanmerkelijk later dan in bijvoorbeeld Engeland en Frankrijk. Dit kwam door de Tachtigjarige Oorlog. Van een Spaanse schrijver wilden we hier toen weinig weten. In 1643 pas kwamen hier zijn Voorbeeldige Novellen uit, in 1657 een integrale vertaling van beide delen van Don Quichot.


Het werk is inmiddels in zestig talen vertaald; overal ter wereld betekent 'tegen windmolens vechten' een denkbeeldig gevaar bestrijden en 'donquichotterie' ondoordacht idealisme. Door bewerkingen voor kinderen en film- en musicalversies is dit vreemde span, de man van La Mancha hoog te paard naast zijn dikbuikige, kritische assistent op een ezel, een algemeen bekend beeld. Verschillende componisten hebben het verhaal of hoogtepunten eruit op muziek gezet. Cervantes zelf heeft balladen gecomponeerd voor Don Quichot en verweefde veel liederen en dansen in de avonturen van zijn dolende ridder. Hij moet veel van muziek geweten hebben en hij bespeelde vast zelf een vihuela om met een lied zijn geldzorgen weg te zingen denkt Jordi Savall die in 2005 de muziek uit Don Quichot op de plaat heeft gezet.
In 2015 werden Cervantes' stoffelijke resten ontdekt; enige eeuwen waren die spoorloos geweest. Er volgde een officiële herbegrafenis in Madrid, met militaire eer, omdat hij ooit soldaat voor Spanje was geweest. Zijn verjaardagen worden in het hele land gevierd met voorleessessies. Cervantes stierf arm, maar voert nu dan toch de literaire canon in Spanje aan.

*  Uw e-mailadres

*
  Voer de code in: