Risicovolle onderneming: de reis van het tapijt van Bayeux

Het geborduurde wandtapijt van Bayeux is meer dan 900 jaar oud. Het is niet alleen een waardevolle historische bron maar ook een sterk staaltje nauwkeurig vakmanschap. Daarnaast is het prachtig om te zien: het wordt wel eens vergeleken met een middeleeuws stripverhaal. Niet gek dat het al eeuwenlang de interesse en bewondering wekt van zowel het brede publiek als onderzoekers. Het historische kunstwerk heeft enkele keren op een andere plek gehangen, maar de voornaamste thuishaven is de kustplaats Bayeux in Normandië.

Naar Londen
Wegens grootschalige renovatiewerkzaamheden van het gebouw, haalden medewerkers van het Bayeux Museum het collectiestuk vorig jaar uit de vitrines en borgen het op in het depot. Afgelopen zomer maakte het British Museum bekend dat het wandkleed in 2026 naar Engeland wordt verscheept als bruikleen. Bezoekers kunnen het van de herfst 2026 tot de zomer 2027 bezichtigen in de Sainsbury Exhibitions Gallery van het British Museum. In ruil voor de uitleen ontvangt Frankrijk tijdelijk vondsten uit de Angelsaksische grafheuvels van Sutton Hoo en speelstukken van het 12de-eeuwse Lewis schaaksspel. De uitwisseling wordt gepresenteerd als een succesvolle samenwerking tussen Franse en Britse overheden en zou een educatieve en culturele meerwaarde bieden voor inwoners van beide landen. Maar of deze verhuizing slim is? Daar verschillen de meningen over. 

Onnodig gevaar
Al na die eerste bekendmaking klonken vanuit verschillende hoeken twijfels of het kwetsbare borduurwerk wel verplaatst moest worden. Het is immers jarenlang onder strikt gecontroleerde omstandigheden tentoongesteld. Het opbergen, vervoeren en opnieuw uithangen ervan is niet zonder risico’s. Deze zorgen kwamen begin dit jaar opnieuw op de agenda te staan nadat kunstenaar David Hockney een brief schreef aan The Independent waarin hij zich uitsprak tegen de bruikleen. Het is fragiel materiaal: de stof en het borduursel kunnen op elk moment in het proces beschadigd raken.

Critici zien de bruikleen als een symbolisch prestige project, dat de veiligheid van het werk onnodig in gevaar brengt. Er loopt zelfs een petitie in Frankrijk: de 77.000 ondergetekenden roepen president Emmanuel Macron op om de bruikleen te stoppen.

Een woordvoerder van het British Museum gaf in een reactie aan dat het museum alle benodigde voorzorgsmaatregelen treft. Het heeft een team van specialisten en conservatoren betrokken om het vervoer zo voorspoedig en veilig mogelijk te laten verlopen. Ondanks de kritische geluiden gaat de bruikleen vooralsnog door. Mocht er toch iets gebeuren, dan is het wandkleed verzekerd voor het enorme bedrag van zo’n 800 miljoen pond.

In het Louvre
De geplande reis naar Londen is niet de eerste keer dat dit pronkstuk Normandië verlaat. Na de vervaardiging van het wandkleed in de 11de eeuw werd het bewaard in de schatkist van de kathedraal van Bayeux. Eens per jaar hing het in het schip van het gebouw. De rest van de tijd lag het opgeborgen in een houten kist in de sacristie, naast het liturgisch servies en textiel. In het begin van de 19de eeuw, vlak voordat Napoleon Bonaparte tot keizer van Frankrijk werd gekroond, gaf een minister de opdracht om het werk over te brengen naar Parijs. Daar hing het van december 1803 tot februari 1804 in het Louvre. Mogelijk zag Napoleon het als een interessant propagandamiddel in de voorbereidingen van een invasie van Engeland. Na een korte expositie werd het teruggebracht naar de Normandische kustplaats. Sinds de 19de eeuw wordt het door reisgidsen omschreven als niet te missen bezienswaardigheid. Sinds 1983 hangt het tapijt in de voormalige seminarie van Bayeux.

Willem de Veroveraar
Het historische wandkleed verbeeldt de Slag bij Hastings in 1066 en de gebeurtenissen die daaraan voorafgingen. We zien Willem de Veroveraar, de hertog van Normandië, die de oversteek maakt naar Engeland. Daar gaat hij het gevecht aan met de Angelsaksische koning. Willem wint de slag. Mogelijk was het tapijt vroeger een stukje langer en ontbreekt er een scène waarop Willem de Veroveraar in Westminster Abbey wordt gekroond tot vorst. Volgens een van de verhalen zou het werk zijn gemaakt door koningin Mathilde, de echtgenote van Willem. Daarom staat het in Frankrijk ook bekend als La Tapisserie de la Reine Mathilde. Veel historici wijzen echter naar Odo als vermoedelijke opdrachtgever. Hij was de bisschop van Bayeux en halfbroer van Willem. 

Het werk van dichtbij bekijken? In 2021 heeft het museum een gedetailleerde digitale scan laten maken. Zo kan iedereen in de wereld alle zorgvuldig gezette steekjes vanuit huis bekijken.