Het laatste Duitse bolwerk: weerstations in Groenland

De Duitsers verliezen in de zomer van 1944 op alle fronten en hun reserves raken uitgeput. Toch besluit Berlijn drie nieuwe weerstations te bouwen in de Arctische wildernis, want voor al hun militaire operaties blijven ze betrouwbare weerrapporten nodig hebben. De noordoostkust van Groenland is hiervoor veruit favoriet, want hier vertoont het weer voor West-Europa zich het eerst. Groenland benaderen is vanwege het dikke pakijs zeer moeilijk. Deze regio wordt bovendien bewaakt door de ijsbrekers van de US Greenland Patrol en door sledehondenbrigades. Eerdere weerstations zijn er ontmanteld, pogingen om nieuwe neer te zetten zijn onderschept. Desondanks geeft admiraal Karl Dönitz opdracht er weer een te bouwen. 

Zinken
De expeditie staat onder leiding van meteoroloog luitenant Gottfried Weiss en krijgt de codenaam Edelweiss. De trawler Kehdingen vaart in juli 1944 onder escortebescherming van de onderzeeër U-703 zo noordelijk langs Oost-Groenland als het pakijs toelaat, maar kort voor de landing op het eiland Koldewey wordt de trawler ontdekt door de patrouillerende Amerikaanse ijsbreker Northland, die onmiddellijk aanvalt. De U-703 schiet een serie torpedo’s af op de Northland, maar die raken het pakijs en ontploffen voortijdig. Na een zeven uur durend gevecht geven de Duitsers de strijd op en brengen de Kehdingen tot zinken. De bemanning gaat in de sloepen en probeert de kust te bereiken. Ze worden beschoten door de Northland waarna de 28 Duitsers zich overgeven en krijgsgevangen worden gemaakt. Met een dramatisch gebaar overhandigt de commandant zijn zwaard aan de commandant van de Northland. 

Alle ijsbrekers hebben een Duck aan boord, een klein watervliegtuig voor zoek- en reddingsacties. De Northland zet haar Duck overboord, die probeert de U-703 met dieptebommen tot zinken te brengen. De U-boot ontkomt, maar operatie is evengoed volledig mislukt.

In een haven in het bezette Noord-Noorwegen ligt op dat moment de Duitse ijsbreker Externsteine stampvol bouwmaterialen, voedsel en radioapparatuur, klaar om uit te varen. Het schip zal een groep meteorologen naar Alexandraland brengen, onderdeel van de Frans Jozefland Archipel en zo noordwestelijk gelegen en verlaten dat het nauwelijks te vinden is door geallieerde vliegtuigen. Dönitz wil hier opnieuw een weerstation proberen neer te zetten, nadat het vorige op Alexandraland werd opgedoekt wegens bizarre omstandigheden: de weerlieden en soldaten daar hadden halfgaar ijsbeervlees gegeten en werden zo ziek dat ze geëvacueerd moesten worden. 

Edelweiss 2
Als het bericht doorkomt van het mislukken van operatie Edelweiss verandert de Kriegsmarine echter de bestemming van de Externsteine en stuurt haar niet noordwaarts naar Alexandraland maar westwaarts naar Groenland. Deze expeditie krijgt de naam Edelweiss 2.

Op 2 oktober 1944 komt er bij de Amerikaanse kustwacht die Groenland bewaakt een melding binnen over een groot schip dat 600 mijl ten noorden van IJsland in de richting van Groenland vaart. Een Catalina van de kustwacht vliegt erheen en bevestigt het bericht. De Amerikanen sturen de ijsbrekers Eastwind en Southwind eropaf. 

De Externsteine bereikt in de herfst na een moeilijke tocht het eiland Koldewey. Bang voor ontdekking - en voor het snel oprukkende pakijs - worden haastig de spullen uitgeladen en gaan de bewapende weermannen van boord. De Externsteine probeert langs de zuidpunt ongezien weer weg te komen. Dat mislukt: ze wordt ingesloten en beschoten door de Eastwind en de Southwind. Onmiddellijk bij het eerste schot laat de Duitse commandant met de seinlamp weten dat de bemanning zich overgeeft. De Duitsers worden krijgsgevangen gemaakt en een Amerikaanse prijsbemanning gaat aan boord van de Externsteine, dat wil zeggen de minimale bemanning om het prijsgemaakte schip naar een haven te kunnen varen. De spullen en documenten aan boord zijn tot vreugde van de Amerikanen niet vernietigd bij de beschieting. De Externsteine wordt in Boston verbouwd en in dienst genomen als de USS Eastbreeze. 

Mislukt
Dan ontdekt een patrouillevliegtuig een souvenir van de Externsteine: het weerstation dat de Duitse weerploeg heeft gebouwd op Koldewey. Het is inmiddels begin november, maar de Eastwind ziet kans door 12 mijl pakijs heen te breken. Tweehonderd mariniers gaan in de poolnacht aan land en nemen de totaal verbouwereerde mannen van Edelweiss 2 gevangen. Het schokkende bericht dat Edelweiss 2 ook mislukt is, bereikt de Kriegsmarine.

Het is te laat om dat jaar nog een nieuwe landingspoging op de Groenlandse oostkust te ondernemen, de winterse omstandigheden laten dat niet toe. Daarom wordt nu het vissersschip Wuppertal met meteorologische apparatuur omgekat tot drijvend weerstation. Het zal gaan opereren tussen Spitsbergen en Groenland. Een abominabel besluit. Hier heersen stormen, hoge zeeën, slecht zicht en extreme kou. De bemanning moet constant ijs bikken om niet om te slaan. Op 8 december meldt de Wuppertal motorproblemen. Er wordt nooit meer iets van het schip vernomen: het is met man en muis vergaan in de ijskoude Groenlandzee. 

Haudegen op Spitsbergen
Eerder, in de nazomer, zijn ook voorbereidingen getroffen voor de bouw van een weerstation op Spitsbergen. Op 5 augustus 1944 stappen in de haven van Tromsø elf Duitsers van de Wehrmacht, onder wie een paar meteorologen, aan boord van de U-307, de onderzeeboot die eerder ontkwam bij het oprollen van operatie Edelweiss. 

De groep staat onder commando van Wilhelm Dege - vandaar dat deze operatie de naam Haudegen (houwdegen) krijgt, waar ‘Dege’ in zit. Hij is een wetenschapper, gepromoveerd op een proefschrift over de geologie van Spitsbergen, maar wat voor het Duitse leger vooral van belang is: hij heeft ervaring in de poolgebieden. Op dit punt in de oorlog wordt iedere Duitser tussen pakweg 18 en 60 jaar gemobiliseerd, wat zijn beroep ook is. Na een militaire training worden ze bij voorkeur op posten geplaatst waar ze hun beroepservaring kunnen inzetten. Maar hoe langer de oorlog duurt, des te meer specialisten sneuvelen. Er is geen tijd meer om alle rekruten goed op te leiden. 

De groep-Haudegen heeft wel een zware koudetraining in het Tsjechische Reuzengebergte achter de rug en ze krijgen bovendien kanonniers en scherpschutters mee, om zich bij een aanval te kunnen verdedigen. Een debacle zoals in Groenland moet absoluut voorkomen worden, want het is vanwege het gevorderde seizoen de laatste mogelijkheid voor de bouw van een weerstation in het Arctische gebied. 

De U-boot escorteert het bevoorradingsschip Karl Busch. De schepen ronden het eiland Nordaustlandet in het uiterste noorden van Spitsbergen en varen diep de Rijpfjorden binnen. Ze leggen aan en de mannen lossen snel alle bouwmaterialen en voedselvoorraden voor twee jaar. De schepen vertrekken meteen om ontdekking door geallieerde bommenwerpers te voorkomen. 

De onbarmhartige poolwinter nadert, met temperaturen van 30 tot 60 graden onder nul en zware sneeuwstormen. Vier maanden zal het donker zijn. Snel bouwen de mannen de hut en enkele opslagketen die ze camoufleren met witte netten. IJsberen maken het er levensgevaarlijk, nooit kunnen ze ongewapend en alleen naar buiten. In december is weerstation Haudegen operabel en beginnen de meteorologen vijf gecodeerde weerberichten per dag te zenden naar Tromsø. 

Laatste pingpongbal kapot
Haudegen is zonder meer een succesvol weerstation. Maar dan loopt in april 1945 de Tweede Wereldoorlog ten einde. De Luftwaffe informeert via de radio naar landingsmogelijkheden om de groep-Haudegen op te halen. De mannen improviseren een landingsbaan op het ijs, maar er komt geen vliegtuig. Via de radio horen ze eerst dat Hitler dood is en kort daarop dat generaal Jodl het verdrag van de Duitse overgave heeft getekend. 

Commandant Dege krijgt uit Tromsø opdracht om alle weerrapporten en documenten te vernietigen. De mannen doen dit en denken dat er wel een schip zal arriveren om hen op te pikken. Maar er komt geen enkele reactie meer uit Tromsø. De oorlog is voorbij, de Wehrmacht is vertrokken uit Noorwegen en Haudegen is vergeten. 

De mannen zitten vast op de Noordpool, want ze hebben alleen maar een roeiboot. Ze willen terug naar huis, maar beseffen dat als ze contact opnemen met de geallieerden ze vermoedelijk krijgsgevangenen zullen worden. Dege denkt dat dat wel meevalt, ze hebben immers geen oorlogsmisdaden begaan. Ze proberen opnieuw contact te leggen, maar ook de Noren reageren niet. 

De mannen vermaken zich met tafeltennis totdat het laatste pingpongballetje kapotgaat. Ten einde raad gaan ze uitzenden op geallieerde noodkanalen, bedoeld voor SOS-berichten. Een Noorse radioamateur vangt hun signalen op. Hij gaat ermee naar de autoriteiten, die beginnen te begrijpen wat er aan de hand is. 

Lügerpistool 
Eindelijk komt er bericht terug: de Noorse robbenjager Blaasel zal in september naar hun fjord varen. Als de groep-Haudegen bereid is zich over te geven aan de kapitein, mag iedereen mee. Je overgeven? Niemand op Spitsbergen weet hoe zoiets volgens de regels moet. 

Ze verzinnen wat: op 5 september 1945 vaart de robbenjager de fjord binnen, de mannen op het weerstation bereiden een groots welkomstmaal, en tijdens het diner overhandigt Dege zijn Lügerpistool aan de Noorse kapitein. Dat lijkt hem een geschikt symbool van hun overgave. Met dit gebaar is vier maanden na het einde van de Tweede Wereldoorlog de onvoorwaardelijke overgave van het laatste militaire bolwerk van nazi-Duitsland een feit. De mannen gaan enkele maanden in krijgsgevangenschap waarna ze naar huis terugkeren. 

Dit artikel verscheen eerder in Geschiedenis Magazine in 2025, nummer 8 onder de titel: 'Het laatste Duitse bolwerk'.