Slag bij Trafalgar in 1805: Was Nelson de Britse redder des vaderlands?
De briljante overwinning in de Slag bij Trafalgar bezorgde admiraal Horatio Nelson eeuwige roem. Daar voorkwam hij Napoleons invasie van de Britse eilanden met een riskante, maar succesvolle manoeuvre. Zo luidt althans het verhaal, maar klopt die lezing van de geschiedenis wel?
Trafalgar Square is een van de bekendste pleinen van Londen, niet het minst doordat de befaamde National Gallery eraan ligt. De toeristen op weg naar die trekpleister kunnen niet om Nelson’s Column heen: een 45 meter hoge zuil omringd door bronzen leeuwen met daarop nog eens een 5,5 meter hoog beeld van admiraal Horatio Nelson, al bij leven een legendarische zeeheld. Het plein is genoemd naar de zeeslag bij de Zuid-Spaanse Kaap Trafalgar van 21 oktober 1805, waarin hij sneuvelde. Hij stierf aan boord van zijn vlaggenschip HMS Victory in de wetenschap dat de vijand, een gecombineerde Frans-Spaanse vloot, verslagen was. Trafalgar Square werd in 1840 voltooid als monument om hem te eren: Nelsons overwinning geldt in Britse ogen als een keerpunt in de Napoleontische Oorlogen.
Coalitie
De angst dat Napoleon de Britse eilanden zou veroveren was begin 19de eeuw namelijk bijna tastbaar geweest, en dat valt te begrijpen. Niet voor niets staat in de Franse havenstad Boulogne-sur-Mer een vergelijkbare zuil met daarop een beeld van keizer Napoleon: de Colonne de la Grande Armée. Dat monument is een aandenken aan het ‘Kamp van Boulogne’, de gigantische legerbasis die Napoleon in 1803 bij het Nauw van Calais had laten bouwen. Meer dan 150.000 soldaten bereidden er de invasie van Engeland voor. De Britten en de Fransen hadden elkaar voor de tweede keer sinds de Franse Revolutie (1789) de oorlog verklaard en premier William Pitt (de jongere) was erin geslaagd om met Oostenrijk, Rusland, Zweden, Napels en Sicilië een coalitie te smeden tegen Napoleon.
Die op zijn beurt wilde de leider van deze coalitie uitschakelen maar ook voor eens en voor altijd afrekenen met de vervelende Britten. De machtige Royal Navy hield al sinds 1803 een zeeblokkade in stand: de marineschepen van Frankrijk en zijn bondgenoten waaronder Spanje waren min of meer opgesloten in hun havens.
Race over de oceaan
In de zomer van 1805 was de invasiekoorts in het Verenigd Koninkrijk hoog opgelopen. Napoleon zou ieder moment kunnen toeslaan! Er circuleerden zelfs prenten van tunnels onder het Kanaal, reusachtige drijvende forten en een vloot van luchtballonnen waarmee de Fransen de oversteek zouden willen wagen. De Britten brachten alles in opperste staat van paraatheid: oude kastelen werden weer in gebruik genomen als verdedigingswerken en een Dad’s Army van slecht uitgeruste vrijwilligers oefende in Zuid-Engeland.
Napoleons invasieplan kon alleen slagen als de Royal Navy geen spaak in het wiel zou steken. De aandacht moest van het Kanaal worden afgeleid. Daarom gaf hij zijn admiraal Pierre de Villeneuve de opdracht om de Britse marine weg te lokken door met een gezamenlijke Frans-Spaanse vloot de blokkade te doorbreken en de Britse koloniale bezittingen in het Caribisch gebied aan te vallen.
Gedramatiseerde weergave van het moment dat Nelson (de man met de slappe mouw: hij had in een eerdere slag een arm verloren) de rest van zijn vloot het signaal tot aanvallen geeft, samengevat als ‘England expects that every man will do his duty’. Fotogravure begin 20ste eeuw naar het schilderij Nelson’s Last Signal at Trafalgar (Thomas Davidson). (Afbeelding: Royal Museums Greenwich)
Op naar Kaap Trafalgar
Het was een ondoordachte operatie. De Britten zetten onder leiding van admiraal Nelson weliswaar de achtervolging in in een wilde race over de Atlantische Oceaan, maar De Villeneuves bemanning kampte door een slechte voorbereiding met voedselgebrek en ziekten en het grote doel werd niet bereikt: de Britten handhaafden een stevige vloot in het Kanaal, en de blokkade bleef in stand. Tot een beslissend treffen kwam het niet en De Villeneuve durfde ook niet de strijd aan te gaan in het Kanaal. Uiteindelijk strandde hij eind augustus in de Spaanse havenstad Cádiz.
Een diep teleurgestelde Napoleon gaf De Villeneuve opdracht om door de Straat van Gibraltar naar Napels te varen, waar de Grande Armée tegen het Oostenrijkse leger vocht. De verzamelde Franse en Spaanse kapiteins zagen dit echter niet zitten, want ze meenden dat er een grote Britse vloot patrouilleerde voor Cádiz. De Villeneuve was het met hen eens en besloot in de haven te blijven liggen. Woedend stuurde Napoleon een vervanger voor hem naar Spanje.
In werkelijkheid moesten de Britten zich nog verzamelen. Het weifelen van De Villeneuve gaf hun hiervoor juist de tijd. Zo was Nelson zelf pas op 15 september vanuit Portsmouth vertrokken met de Victory. Toen De Villeneuve op 19 oktober besloot toch uit te varen, om zijn eer te redden, telde de Britse vloot voor Cádiz 27 schepen. De Villeneuve had op papier met 33 zwaarder bewapende schepen een numeriek overwicht, maar wist ook dat met name de Spaanse bemanningen veel minder ervaring hadden dan de Britse matrozen.
Omdat het aanvankelijk windstil bleef, kwam het pas op 21 oktober tot een confrontatie ten zuiden van Cádiz, voor Kaap Trafalgar. Bij zonsopgang zag De Villeneuve Nelsons schepen opdoemen...
Nelson koos voor een gedurfd alternatief aanvalsplan: hij splitste zijn vloot in twee groepen die dwars door de Frans-Spaanse linie moesten varen. Een riskante manoeuvre, maar dessalnietemin een succes. Was het daarentegen ook werkelijk de beslissende slag in het strijd tegen Napoleon? Dat lees je in het nieuwe nummer 8 van Geschiedenis Magazine. Abonnees ontvangen dit nummer omstreeks 27 november. Deze editie niet missen maar nog geen abonnee? Abonneer vóór donderdag 13 november om dit nummer te ontvangen. Of haal het na de verschijningsdatum in de boekhandel of in de online webshop.
Delen: