Schoten in Sarajevo: 110 jaar geleden begon de Eerste Wereldoorlog

Franz Ferdinand is sinds eind 19de eeuw de eerste in lijn om zijn oom Frans Joseph op te volgen als keizer van de machtige Oostenrijks-Hongaarse dubbelmonarchie. Zijn 83-jarige oom zit in juni 1914 nog op de keizerstroon als Franz Ferdinand naar Sarajevo vertrekt, de hoofdstad van Bosnië (voluit Bosnië en Herzegovina). Hij gaat er militaire manoeuvres bijwonen die Oostenrijk organiseert. Dat land heeft Bosnië, van 1463 tot ver in de 19de eeuw onderdeel van het Ottomaanse rijk, sinds 1877 geregeerd en in 1908 geannexeerd.

De bevolking van Bosnië is van oudsher etnisch-religieus verdeeld: door de langdurige Ottomaanse invloed vormen moslims de bovenklasse die de grond bezit; daarnaast leven er katholieke Kroaten en orthodoxe Serviërs. Nu de katholieke Habsburgers het land regeren treden Kroatische Bosniërs meer op de voorgrond. De moslims behouden hun goede positie maar de orthodoxe Servische Bosniërs blijven op de onderste sporten van de maatschappelijke ladder steken.

Een familie in armoede
Vooral bij jonge Servische Bosniërs leidt dat tot groeiende onvrede. Zo ook bij Gavrilo Princip, in 1894 geboren in een afgelegen gehucht in het westen van het land. Zijn ouders kunnen de eindjes slechts met moeite aan elkaar knopen en verliezen de helft van hun kinderen al op jonge leeftijd door de slechte levensomstandigheden. De intelligente Gavrilo krijgt de kans aan dit lot te ontsnappen. Zijn oudere broer is naar Sarajevo vertrokken om geld te verdienen, en overtuigt zijn ouders dat Gavrilo daar middelbaar onderwijs moet komen volgen. De broer betaalt. Gavrilo zit eerst op een handelsschool in Sarajevo, waar hij goede resultaten behaalt. Later bezoekt hij het gymnasium, raakt in de ban van opruiende en anarchistische literatuur en komt terecht in kringen die zich tegen de Oostenrijkse bezetter keren.

De droom van een Groot-Servisch rijk
In 1911 wordt Gavrilo Princip lid van een etnisch gemengde groep die afscheiding van Bosnië van Oostenrijk-Hongarije nastreeft. Zulke verenigingen van studenten zijn verboden, evenals de politieke demonstraties waaraan ook Princip meedoet. In 1912 neemt hij de wijk naar Belgrado, de hoofdstad van het naburige onafhankelijke Koninkrijk Servië. In 1912 wil hij daadwerkelijk meevechten maar hij wordt bij twee rekruteringskantoren van de Serviërs geweigerd, omdat hij zo zwak oogt. Uiteindelijk maakt hij het gymnasium in Belgrado af. De regering daar droomt hardop van een Groot-Servisch rijk op de Balkan - met inbegrip van het door Oostenrijk-Hongarije geannexeerde Bosnië. Geen wonder dat Wenen de ontwikkelingen nauwlettend in de gaten houdt, en in 1914 in aanwezigheid van de troonopvolger militaire oefeningen organiseert in Bosnië, dicht bij de grens met Servië.

Inspirerende aanslagen
Wanneer Princip in de krant leest dat Franz Ferdinand naar Bosnië zal komen, besluit hij zijn nut voor de nationalistische zaak te bewijzen, ook al vindt men hem ongeschikt voor het leger. Samen met zijn jonge vrienden Nedeljko Čabrinović en Trifko Grabež wil hij een aanslag op de troonopvolger plegen. Zoiets gebeurt vaker in die dagen. Keizer Franz Joseph is al enkele keren aan de dood ontsnapt, maar tsaar Alexander II heeft minder geluk: hij wordt in 1881 in St. Petersburg vermoord. Ook de Franse president Sadi Carnot (1894), de Spaanse eerste minister Antonio Cánovas del Castillo (1897), de Italiaanse koning Umberto (1900) en de Amerikaanse president William McKinley (1901) treft dit lot. In 1910 pleegt een student uit Herzegovina een (mislukte) aanslag op de toenmalige gouverneur van Bosnië. Kort voordat Princip tot zijn besluit komt, valt in 1912 opnieuw een Spaanse premier, wordt in 1913 de Griekse koning George I doodgeschoten en bezwijkt datzelfde jaar de Salvadoraanse president Manuel Araujo aan machetesteken.

De voorbereiding
Het is waarschijnlijk dat de reeks gewelddadigheden Princip en de andere samenzweerders heeft geïnspireerd, al weten we niet honderd procent zeker of hij zelf het initiatief nam zoals hij later beweerde, en niet De Zwarte Hand - een geheime organisatie binnen het Servische leger die hun wapens levert: vier pistolen, zes granaten en ook enkele capsules cyanide om na de aanslag zelfmoord te plegen. Met medewerking van Servische grensbewakers steken Princip en zijn twee vrienden eind mei clandestien de grens met Oostenrijks Bosnië over. Eenmaal in Sarajevo bieden nog drie jonge medestanders zich aan voor deze klus, bereid hun leven te geven om de hoge vertegenwoordiger van het gehate Habsburgse regime uit de weg te ruimen.

Ultimatum
Op 28 juni is het zover. Wanneer Franz Ferdinand bij zijn officiële bezoek aan Sarajevo in een open auto langs de oever van de Miljacka door de stad rijdt, gooit Nedeljko Čabrinović een granaat, maar mist zijn doel. Even wordt overwogen het bezoek te annuleren, maar dat is niet naar de zin van Franz Ferdinand. Kort daarop keren de wagens terug langs de Miljacka. Door een misverstand houdt de chauffeur van de auto met Franz Ferdinand en zijn vrouw Sophie halt aan de Latijnse Brug. Toevallig net de plek waar Princip zich na de aanvankelijke mislukking opnieuw heeft opgesteld. Die ziet zijn kans schoon en vuurt van dichtbij twee schoten af. Het eerste treft Sophie in de lies, het tweede raakt Franz Ferdinand in de hals. Beiden worden in allerijl naar de nabije ambtswoning van de gouverneur gebracht, maar Sophie overlijdt al onderweg. Franz Ferdinand geeft de geest terwijl dokters hem nog proberen te redden.

Voor de rechtbank
Gavrilo Princip, Nedeljko Čabrinović en Trifko Grabež worden opgepakt en belanden samen met tweeëntwintig handlangers voor de rechtbank. Vijf van hen worden ter dood veroordeeld, maar Princip, Čabrinović en Grabež krijgen 20 jaar gevangenisstraf; ze vallen onder de leeftijdsgrens die het Oostenrijkse recht hanteert voor de doodstraf. Ze overlijden enkele jaren later onder ellendige omstandigheden in de militaire gevangenis van Theresienstadt (thans Terezín).

De schoten die Gavrilo Princip die dag loste gingen de geschiedenis in als de aanleiding van het begin van de Eerste Wereldoorlog. Verschillende Europese landen verklaren elkander de oorlog. Maar heeft Princip dit veroorzaakt? Nee: onvrede en rivaliteit borrelden al jarenlang onder de oppervlakte. 'De schoten in Sarajevo zijn, kortom, slechts de vonk die de lont aansteekt die naar het wachtende kruitvat loopt', vertelt Mark de Geest in zijn nieuwe artikel in het volgende nummer van Geschiedenis Magazine. Abonnees ontvangen dit nummer omstreeks 28 november. Dit nummer niet missen, maar nog geen abonnee? Meld je aan vóór donderdag 14 november, dan krijg ook jij dit nummer thuis!