Rivale van Romeinse keizer: wie was Zenobia van Palmyra?

‘Ze leefde met koninklijke pracht,’ aldus de Historia Augusta, onze voornaamste historische bron voor het leven van Zenobia (ca. 241-274). ‘Ze werd voornamelijk volgens Perzisch ritueel geëerd en dineerde als Perzische koningen. Maar ze verscheen, zoals Romeinse generaals dat doen, gehelmd voor de troepen, met een purperen gordel, met franjes waaraan edelstenen hingen, met in het midden een edelsteen als gesp zoals vrouwen dat hebben, en vaak met ontblote armen. Ze was donker van gezicht, met een grauwe tint en met ongewoon donkere ogen, begiftigd met een goddelijke geest en een ongelofelijke schoonheid.’

Een nieuwe Cleopatra
Het is nog maar het begin van de gloedvolle beschrijving die de anonieme 4de-eeuwse auteur aan de opmerkelijke heerseres wijdt. Zenobia kon volgens hem zo streng als een tiran zijn als het nodig was, maar ook zo mild als een goede keizer. Ze paste goed op de schatkist (‘beter dan van een vrouw verwacht kan worden’), marcheerde mijlenver met voetsoldaten, was een fervent jaagster en dronk mannen onder tafel. Ze sprak naast Grieks gebrekkig Latijn maar wel vloeiend Egyptisch, en had zich in de studie van Alexandrië en het oosten verdiept. Op tal van vlakken was ze een uitblinker.

Of dit waar is? Helaas staat de auteur van de Historia Augusta bekend om zijn onbetrouwbaarheid en levendige fantasie. Het lijkt erop dat hij Zenobia als nieuwe Cleopatra wilde neerzetten, die in de oudheid eveneens geroemd werd om haar weelde, scherpe geest en talenkennis. De vergelijking komt niet helemaal uit de lucht vallen, want Egypte behoorde enige tijd tot Zenobia’s domein. Het is dan ook denkbaar dat zijzelf zich als tweede Cleopatra profileerde om de gunst van haar Egyptische onderdanen te winnen.

Vrouw van Odenathus
Welke vrouw ging er werkelijk schuil achter alle glamour en gloedvolle verhalen? Historici kunnen frustrerend weinig met zekerheid zeggen. Over de afkomst van Zenobia is nagenoeg niets bekend, behalve dat ze waarschijnlijk werd geboren in een welgestelde familie in Palmyra, oftewel de ‘stad van de palmbomen’. Deze welvarende handelsnederzetting is nu misschien vooral berucht als voormalig IS-bastion in Syrië waar executies plaatsvonden met de antieke ruïnes als decor.

Eeuwenlang was de stad in de oudheid een halteplaats geweest voor de vele karavanen die het Middellands Zeegebied, Mesopotamië en het verre oosten doorkruisten. Oplaaiende grensconflicten tussen het Romeinse en het nieuw opgekomen Perzische rijk hadden in de loop van de derde eeuw echter en domper op de welvaart gezet. Zenobia’s echtgenoot Odenathus, een telg van een vooraanstaande Palmyreense familie, verleende de Romeinen met lokale troepen steun tegen de toenemende Perzische dreiging, en steeg daardoor in de jaren 250 sterk in aanzien.

Toen keizer Valerianus in 260 door de Perzische koning Shapur gevangen werd genomen, stapte Odenathus in het machtsvacuüm en plaatste zich aan het hoofd van de oostelijke Romeinse legermacht. Hij deed dat met instemming van Valerianus’ zoon en medekeizer Gallienus, die in de westelijke rijkshelft zijn handen vol had aan het bestrijden van binnenvallende stammen en ambitieuze tegenkeizers. Odenathus betoonde zich een nuttige helper: hij verdreef de Perzen van Romeins grondgebied en wist het militaire gezag te herstellen.

Heerseres van Palmyra
Zenobia bleef eerst op de achtergrond, al ging ze volgens de bronnen regelmatig met haar man mee op campagne en was ze dus een bekende voor de troepen. Wellicht kon ze daarom de macht grijpen toen Odenathus rond 267 onverwacht werd vermoord – onduidelijk is door wie en waarom. Formeel eiste Zenobia de macht op in naam van Vaballathus, hun tienjarige zoontje, maar het is evident dat zij voortaan aan de touwtjes trok.

Schilders hebben haar later als bevelhebber op het slagveld afgebeeld en volgens de Historia Augusta trok ze met haar soldaten mee. Dat ze als vrouw werkelijk het slagveld heeft betreden is onwaarschijnlijk, maar ze heeft wel degelijk het militaire bevel gevoerd. Aanvankelijk beweerde Zenobia dat ze in navolging van haar man de belangen van het Romeinse keizerrijk behartigde. Een aanzienlijk deel daarvan viel nu onder haar gezag: ze beheerste zowel de Levant als delen van Klein-Azië en Mesopotamië. Algauw breidde ze haar macht ook uit naar de provincies Arabia en Egypte, waar ze de lokale vertegenwoordigers van het Romeinse gezag versloeg. De reden voor dit expansionisme zijn niet duidelijk: mogelijk wilde ze haar positie versterken omdat ze problemen verwachtte met de nieuwe keizer Claudius Gothicus, die Gallienus in 268 was opgevolgd en haar eerder als bedreiging dan als bondgenoot zag. Dat gold ook voor zijn opvolger Aurelianus, die twee jaar later de macht
overnam en besloot het oosten van het rijk weer onder zijn controle te brengen.

Naar Rome
In het voorjaar van 272 trok Aurelianus vanuit Byzantium op tegen Zenobia. Rond dezelfde tijd stopte de Palmyreense ermee zich als Romeinse bondgenoot te profileren en eiste ze de keizerlijke titels openlijk voor zichzelf en Vaballathus op, zoals uit munten blijkt. Met het aannemen van de keizerlijke titels deed Zenobia een onmiskenbare machtsaanspraak voor zichzelf en haar zoon en plaatste ze zich op gelijke hoogte met Aurelianus. Die bravoure mocht niet baten. Zenobia’s troepen leden de ene nederlaag na de andere, totdat in de zomer van datzelfde jaar ten slotte Palmyra werd ingenomen. Moeder en zoon probeerden nog de stad uit te glippen om naar Perzië te ontsnappen, maar werden ontdekt en gevangengenomen. Het Palmyreense rijk ging daarmee na enkele jaren alweer roemloos ten onder.

Hoe het met Zenobia is afgelopen, staat – zoals zoveel in haar leven – niet vast. Volgens één versie van het verhaal wilde Aurelianus haar in een triomftocht door Rome voeren, maar stierf ze gedurende de reis naar de hoofdstad. De Historia Augusta dicht haar een ander lot toe. Zenobia zou inderdaad in triomf door Rome zijn gevoerd, geketend in goud en beladen met edelstenen. Daarna zou de keizer haar echter genade hebben geschonken en haar met Vaballathus en wellicht andere kinderen – daar zijn de bronnen onduidelijk over – in een villa bij Tivoli hebben gehuisvest. Daar sleet de voormalige keizerin van Palmyra haar dagen als degelijke Romeinse matrona.

Dit artikel verscheen in 2024, nummer 8, in Geschiedenis Magazine onder de titel: 'Rivale van de Romeinse keizer'.