Raadsels rond Nefertiti: de koningin van het oude Egypte

In 1912 deed het team van de Duitse archeoloog Ludwig Borchard een grote ontdekking. Het was bezig met opgravingen in de omgeving van het huidige Amarna, waar zich de resten bevinden van de hoofdstad die farao Echnaton omstreeks 1350 v.Chr. liet bouwen. Ze onderzochten de werkplaats van de beeldhouwer Thoetmosis, die werkzaam was aan Echnatons hof. De archeologen troffen een prachtig borstbeeld aan. Het was niet helemaal perfect - een oor was licht beschadigd, het linkeroog incompleet - maar dankzij de grote kroon werd direct duidelijk dat dit een koninginnenportret was: het ging om Nefertiti, de vrouw van Echnaton.

Was Nefertiti echt zo mooi als Thoetmosis ons wil doen geloven? Op andere afbeeldingen ziet ze er ook fraai uit, maar de mogelijkheid dat het allemaal ideaalbeelden zijn, blijft overeind. En waarvoor diende deze buste, die onafgemaakt in de werkplaats is achtergebleven toen Echnatons nieuwe hoofdstad na zijn dood weer verlaten werd? We weten dat allemaal niet. Wat weten we eigenlijk wél van deze vrouw met haar mysterieuze blik?

Kaukasus? Syrische prinses?
Vermoedelijk was ze nog een puber toen ze in het huwelijk trad met Amenhotep IV (r.1351-1333 v.Chr.). en ‘Grote Koningin’ werd. Hij regeerde op dat moment waarschijnlijk nog samen met zijn vader Amenhotep III over Egypte en had zeker nog niet de naam Echnaton aangenomen.

Over de achtergrond van Nefertiti en haar familie is in de loop der jaren enorm veel gespeculeerd. Sommige geleerden veronderstelden op basis van haar uiterlijke kenmerken een herkomst ergens in de Kaukasus, maar dat viel niet te bewijzen. Volgens anderen zou zij de dochter zijn van koning Toesjaratta van Mittani, een koninkrijk in het huidige Syrië. Aanhangers van deze theorie wijzen hierbij op haar naam, die in vertaling ‘De schone dame die is gekomen’ luidt. Ook is in de correspondentie tussen Amenhotep III en Toesjaratta sprake van een diplomatiek huwelijk. Dit zou overigens best kunnen slaan op onderhandelingen voor een andere zoon van Amenhotep III die echter op jonge leeftijd stierf, voordat hij kon trouwen.

De meeste egyptologen en historici gaan er tegenwoordig vanuit dat Nefertiti uit de directe omgeving van het Egyptische koninklijke hof kwam, sterker, dat ze familie van haar man was, zoals bekend geen uitzondering in die kringen. Een hoge Egyptische herkomst van Nefertiti is aannemelijk omdat we uit teksten en afbeeldingen haar zuster kennen, van wie bekend is dat ze een nicht was van farao Amenhotep IV en opgroeide in de familie van Tiy, diens moeder.

Zonnegod Aton
We weten wél meer van Nefertiti’s leven aan de zijde van Amenhotep. Ze kregen binnen tien jaar zes dochters, van wie de oudste Meritaton later een belangrijke rol zou spelen. De eerste drie kinderen werden nog geboren in de oude hoofdstad Thebe (nu: Luxor), maar de jongsten in Achetaton bij het huidige plaatsje Amarna aan de Nijl, zo’n 400 kilometer noordelijk van Thebe. Hier liet Amenhotep een compleet nieuwe hoofdstad bouwen waar hij met zijn gezin en een omvangrijke hofhouding heen verhuisde.

Tienduizenden dienaren, ambachtslieden en kunstenaars vestigden zich in de stad, die het centrum werd van de nieuwe religie die Amenhotep propageerde, met een centrale rol voor de goddelijke zonneschijf Aton die in een gloednieuwe tempel aanbeden werd. De andere goden werden niet afgedankt maar verering in tempels vond niet meer plaats.

Bekend is dat Amenhotep IV rond die tijd zijn naam had veranderd in Echnaton, Hij zag zichzelf als de enige vertegenwoordiger op aarde van Aton, de levende zonnegod. Niet lang nadat het echtpaar zich in hun eigen hoofdstad had gevestigd kreeg ook Nefertiti een extra, religieus geïnspireerde naam én een nieuwe functie. Neferneferouaton Nefertiti, zoals zij meestal voluit werd genoemd in de inscripties, ging in de nieuwe religieuze riten namelijk een rol spelen die tot dan toe was voorbehouden aan de farao zelf: op talloze reliëfs uit voornamelijk Achetaton zien we haar afgebeeld als priester. Ze wordt vaak bijgestaan door oudste dochter Meritaton, die hiermee de rol kreeg die in de traditionele religie werd vervuld door de eerste koninklijke echtgenote.

Misschien zelf farao
Heeft Nefertiti in die tijd misschien ook op politiek gebied meer taken gekregen? Er bestaan afbeeldingen waarop Echnaton de zon aanbidt en waarbij Nefertiti niet achter hem staat, maar tegenover hem. Ook komt voor dat haar zetel uitvoeriger is gedecoreerd dan de zijne, met motieven die voorheen slechts werden toegepast voor de regerende farao. Op grond daarvan hebben veel egyptologen geconcludeerd dat er een vorm van gelijkwaardigheid bestond tussen hen beiden. Sommigen gaan nog een stapje verder: zij denken dat de twee samen het land regeerden.

Als bewijs dat Nefertiti zelf als co-regent optrad dient vaak een uit twee blokken bestaand reliëf (nu in het Museum of Fine Arts in Boston) met daarop een afbeelding van het cultusschip van de koningin, het voertuig dat haar na haar overlijden naar het dodenrijk moest brengen. Meestal zijn de bovenste einden van de lange stuurriemen waarmee zulke boten bestuurd werden versierd met een godenbeeld, maar hier niet: er staat een beeltenis van Nefertiti op. Op het bovendek aan de achterzijde van het schip is de koningin weergegeven, met in haar opgeheven linkerhand een knots die ze al bijna laat neerkomen op het hoofd van een vijand van wie ze de haren met de andere hand beet heeft. Zo’n scene is vaak te zien op tempelwanden, en het is dan altijd de regerende vorst die de vijanden de hersens inslaat.

Hoewel de afbeeldingen dus op zijn minst een gelijkwaardigheid of misschien een co-regentschap suggereren, en zelfs alleenheerschappij van Nefertiti niet valt uit te sluiten, zijn er tot nog toe geen geschreven teksten gevonden die een dergelijke status kunnen bevestigen, noch de reden ervoor. 

Einde van Echnatons regering 
Het twaalfde jaar van Echnatons regering vormde een scharnierpunt in het leven van Nefertiti. In dat jaar overleed haar tweede dochter Meketaten - haar begrafenis is afgebeeld op een reliëf in het paleis van Achetaten - en vanaf dat moment lijkt Nefertiti nauwelijks meer een rol te spelen. In de teksten uit de laatste vier jaar van Echnatons regering (hij stierf vermoedelijk na zestien regeerjaren) komt de naam/titel Neferneferouaton vrijwel niet voor met de toevoeging Nefertiti. Er is echter mogelijk één uitzondering, een slecht leesbare tekst uit Echnatons laatste jaar die egyptologe Athena Van der Perre (KU Leuven) zo’n toen jaar geleden aantrof in een steengroeve waar bouwmateriaal voor zijn nieuwe stad vandaan kwam. Ze interpreteert die als bewijs dat Nefertiti toen nog leefde en erkend werd als Grote Koningin. 

Het sterke vermoeden bestaat echter dat in de late documenten met ‘Nefernefereouaton’ meestal niet meer Nefertiti werd bedoeld, maar haar oudste dochter Meritaton, en dat die de religieuze taken van haar moeder heeft overgenomen of misschien zelfs ook optrad als co-regent. Of Nefertiti toen nog in leven was, is onzeker. Was ze van het hof verbannen? Heeft ze misschien onder een andere naam doorgeregeerd? Voor de ongeveer twee jaar tussen de dood van Echnathon en de troonsbestijging van Toetanchamon is het voor egyptologen niet helder wie er precies farao was. Een van de meer wilde - en onbewezen - ideeën is dat het Nefertiti was, onder een andere naam.

Graf spoorloos
Volgens een theorie die vooral op het internet opgang maakt, zou Nefertiti gedurende de laatste jaren van Echnatons regering in ongenade zijn gevallen en uiteindelijk zelfs zijn vermoord. Zo zou dan het ontbreken van haar graf verklaard kunnen worden, want daarvan ontbreekt tot op heden ieder spoor. Als Nefertiti nog tijdens de regering van Echnaton een natuurlijke dood gestorven is, dan ligt het volgens de aanhangers van die theorie voor de hand dat zij net als Echnaton zelf en veel van zijn hovelingen begraven werd in de bergen ten westen van de stad. Maar ondanks jaren nauwgezet archeologisch onderzoek is haar graf daar nooit gevonden; dat van Echnaton wél. 

De dood van Echnaton betekende vrijwel direct het einde van de Atoncultus en een terugkeer naar de traditionele religie met zijn vele goden. Het centrum van de macht verschoof van Achetaton terug naar Thebe. In die woelige overgangsperiode werden veel van Echnatons standbeelden en afbeeldingen verwijderd, werd zijn graf bij Achetaton leeggeroofd, zijn mummie elders herbegraven - waar is onbekend - en de grote Aton-tempel verwoest. De rest van Achetaton bleef als een lege huls achter. De meeste afbeeldingen die we kennen van Echnaton en Nefertiti zijn dan ook afkomstig uit de verlaten ruïnes van Achetaton. 

Als Nefertiti nog leefde na de dood van haar man, ongedeerd is gebleven tijdens de restauratie van het oude bestel en mee terug is gegaan naar Thebe, lijkt een graf in die omgeving logisch. Maar ook daar is het nooit aangetroffen. En dat is niet omdat er niet naar gezocht is. Even leken archeologen beet te hebben: Nefertiti zou (her)begraven zijn in het zogeheten cachet van Deir el Bahari. Dat is een ooit zorgvuldig afgesloten put vlak bij de gelijknamige dodentempel uit de tijd van een andere beroemde koningin, namelijk Hatsjepsoet. Eind 19de eeuw werd hierin een hele serie koninklijke mummies aangetroffen, die er al in de oudheid verborgen (herbegraven) waren, om ze te beschermen tegen vernieling. Sinds de jaren 1930 meenden onderzoekers dat een van de vrouwelijke mummies het lichaam van Nefertiti bevatte. Nader onderzoek wees echter uit dat dit een jonge vrouw betrof. En zelfs als we aannemen dat Nefertiti vrij snel na de dood van haar jongste dochter zelf gestorven is, dan was zij ouder toen ze stierf.

Geheime ruimte achter Toetanchamon
Egyptoloog Nicolas Reeves baarde in 2015 opzien met de mededeling dat hij haar graf vermoedde in de buurt van dat van Toetanchamon: de zoon die Echnaton bij een bijvrouw had verwekt, en die na een interim-periode zijn illustere opvolger werd. Onregelmatigheden in de architectuur wezen volgens Reeves op een verborgen ruimte achter de wand van Toetanchamons grafkamer. Als ondersteunend bewijs voerde hij aan dat sommige objecten in diens graf vrijwel zeker niet specifiek voor hem vervaardigd zijn. Reeves veronderstelde dat ze oorspronkelijk voor Nefertiti’s grafinventaris bedoeld waren. 

Nieuw onderzoek van Japanse experts met behulp van echotechniek - de enige methode om de claim van Reeves te kunnen verifiëren zonder schade te veroorzaken - ondersteunde in eerste instantie het idee dat zich een vertrek bevond achter Toetanchamons grafkamer, maar eind 2023 liet Mustafa Waziri, de Egyptische minister van Cultuur, weten dat hier absoluut geen verborgen ruimtes zitten. 

Waar is Nefertiti gebleven? De raadsels rond deze mysterieuze koningin zijn nog springlevend. 

Verder lezen Joyce Tyldesley, Nefertiti. Egypt’s sun Queen , Viking press, 1998 Barry Kemp, The City of Akhenaten and Nefertiti. Amarna and its People, Thames and Hudson, 2012

Dit artikel verscheen in 2025, nummer 2, in Geschiedenis Magazine onder de titel: 'Raadsels rond Nefertiti'.