Oudste kaas komt uit de graftombes van Chinese mummies

Begraafplaats Xiaohe
De mummies waren begraven op de Xiaohe begraafplaats in de Tarimbekken in het westen van China. Deze archeologische vindplaats omvat meer dan 300 tombes, tussen de 4000 en 3000 jaar oud. De gevonden lichamen waren in doeken gewikkeld en geplaatst in luchtdichte grafkisten in de vorm van kleine boten. Een deel van de lichamen is goed bewaard gebleven. Daarom worden zij ook wel de Tarim mummies genoemd. In de 20ste eeuw was de begraafplaats al deels onderzocht. In 2003 startte opnieuw een startte opnieuw een grootschalig opgravingsproject.

Opmerkelijk wit goedje
Tijdens deze laatst genoemde opgravingswerkzaamheden in het begin van de 21ste eeuw werden er meer dan 150 tombes opgegraven van de Xiaohe begraafplaats. De archeologen vonden bij sommige mummies een opmerkelijk wit goedje op het gezicht. Ook droegen ze om hun hals kleine, vergeelde en kruimelige klompjes van aanvankelijk nog onduidelijke oorsprong. Het vermoeden was dat het om een soort kaas ging. Maar wat de archeologen hier precies in hun handen hadden, dat was nog niet duidelijk. DNA-onderzoek naar het witte goedje biedt verrassende inzichten.

Oude kaas
Genetici uit China analyseerden onlangs met nieuwe technieken het DNA van de mysterieuze gelige klompjes. Ze publiceerden afgelopen september de resultaten in het tijdschrift Cell. Het bleek te gaan om 3.600 jaar oude kefir kaas. Kefir kaas, dat zowel in Europa als Azië werd (en nog steeds wordt) geproduceerd, is een zachte kaas die ontstaat door het fermenteren van het melkdrankje kefir. Dit maakt deze klompjes gemummificeerde kaas van de Xiaohe begraafplaats tot de oudste – tot nu toe gevonden – kaas uit de wereldgeschiedenis.  

Van melk tot kaas
Het maken van kaas is al duizenden jaren oud. Toch was er een lange tijd weinig bekend over de fermentatietechnieken en micro-organismen die erbij werden gebruikt. Tijdens het genetisch onderzoek naar de gemummificeerde klompjes namen de onderzoekers het DNA van de daarin aanwezigen bacteriën onder de loep, met name de zogenoemde bacterie Lactobacillus kefiranofaciens. Ook vergeleken zij dit DNA met die van bacteriën die in de moderne kefir kaas voorkomen, om zo meer inzicht te krijgen in hoe deze micro-organismen zich hebben ontwikkeld.

Verspreiding in Azië
Het onderzoek biedt niet alleen inzicht in hoe men ruim 4.000 jaar geleden kefir kaas produceerde, maar levert ook meer informatie over de verspreiding van deze techniek. Hoewel lang werd gedacht dat de kefir kaas vanuit het noorden – vanuit de Kaukasus – naar het zuiden van Azië en Europa werd verspreid. Een vergelijking van het mummiekaas-DNA met de verschillende bacterie-varianten die in voor kefir kaas worden gebruikt, laat zien dat mensen mogelijk via meerdere routes met deze kaas en melkfermentatiepraktijken in contact kwamen. De verspreiding van (de kennis over) de fermentatietechnologie, biedt daarmee ook inzicht in de kennisuitwisseling tussen verschillende groepen in Azië.

Een geschenk voor in het hiernamaals
De bevolking in de Tarimbekken in de Bronstijd produceerde en consumeerde dus al duizenden jaren geleden kaas. Maar de kefir kaas was niet alleen een belangrijk onderdeel van hun dieet. De wetenschappers opperden dat de klompjes die de mummies droegen waarschijnlijk ‘kefirstarters’ waren: kleine bundeltjes met geconcentreerde bacteriën. Deze starters konden gebruikt worden om nieuwe kaas te maken. De overledenen kregen dit mogelijk als offer of geschenk mee na hun dood.