Machtige Keltische vrouwen in de IJzertijd

In het zuiden van het Verenigd Koninkrijk woonde in de IJzertijd een Keltische stam, de Durotriges. Ze leefden op verschillende plekken in het zuidwesten van Engeland, onder meer in de buurt van Dorset, Wiltshire, Somerset en Devon. Deze stam cremeerde overledenen niet, maar begroef hen in de heuvels rondom de boerderijen. In 2008 werd een Durotriges-begraafplaats gevonden in de buurt van Dorset. Archeologen onderzochten de afgelopen jaren de graven, grafgiften en de stoffelijke resten.

Een gedeelde voormoeder
Op basis van een uitvoerige DNA-analyse van meer dan 50 skeletten – allen begraven tussen 100 v. Chr. en 100 n. Chr – kwamen de onderzoekers tot bijzondere conclusies, die ze publiceerden in het tijdschrift Nature. Het was hen gelukt om een stamboom op te stellen die tot zes generaties terugging. Daarmee wilden zij het genetische verwantschap tussen de overledenen in kaart brengen. Zulk DNA-onderzoek wordt steeds vaker gebruikt om eeuwenoude familiestructuren te achterhalen. En wat bleek? Een groot gedeelte van deze gemeenschap deelde hetzelfde mitochondriale DNA. Dit wordt overgedragen van moeder op kind. De meeste overledenen konden dus teruggeleid worden naar een gedeelde voormoeder, oftewel de familie liep grotendeels via de moederlijke lijn. De individuen op de begraafplaats die niet deze verwantschap vertoonden, waren meestal mannen. Waarschijnlijk kwamen zij dus van buiten de stam.

Mannen verhuizen naar de echtgenote
Op basis van dit DNA-onderzoek menen wetenschappers dat de Durotriges-stam matrilokaal was georganiseerd. Dat houdt in dat dochters dus bij (of in de buurt) van hun eigen familie bleven wonen. De nieuwe echtgenoot van de dochter trok bij haar in en maakte dus voortaan deel uit van de stam van zijn huwelijkspartner. Ter vergelijking, bij een patrilokaal systeem - dat in de meeste prehistorische gemeenschappen voorkwam - gingen de vrouwen bij de mannen wonen na een verbintenis.

De macht van vrouwen in Keltische stammen
Waarschijnlijk konden de vrouwen bij de Durotriges inderdaad meer invloed uitoefenen binnen de gemeenschap. Zij hadden het voordeel dat zij bij hun eigen familie en hun eigen sociale netwerk bleven. Daarmee hadden ze een prettigere (politieke, sociale en economische) positie. Naar aanleiding van deze ontdekking zochten de onderzoekers vervolgens ook op andere plekken naar sporen van zo’n gemeenschapsstructuur bij Keltische stammen. Uiteindelijk bekeken zij de skeletten van meer dan 150 archeologische sites uit de IJzertijd. En inderdaad. Er waren meerdere voorbeelden waaruit bleek dat de familie via de moederlijke lijn liep en mannen van buitenaf bij de stam kwamen.

Wat nog meer opviel bij sommige Keltische begraafplaatsen in het zuiden van Engeland: in de graven van de mannelijke overledenen was in de meeste gevallen een homp vlees en wat drinken bijgezet. In de graven van vrouwen lagen allerlei bijzondere spullen zoals spiegels, kammen, sieraden en zwaarden. Vrouwen kregen dus vaak waardevolle grafgiften mee. Dit wijst erop dat zij mogelijk een hoge sociale status hadden binnen de gemeenschap.

Door de ogen van de Romeinen
Romeinse auteurs schreven al over het aanzien en de relatief grotere macht van vrouwen in sommige Keltische stammen. Zo merkten de antieke historici Diodorus van Sicilië en Ammianus Marcellinus bijvoorbeeld op dat Gallische vrouwen groot, moedig, strijdvaardig en sterk waren. De Romeinse historicus en filosoof Plutarchus vermeldde dat Keltische vrouwen vaak een belangrijke bemiddelende rol innamen bij conflicten tussen stammen. Julius Caesar schreef in De Bello Gallico dat vrouwen in Brittannië meerdere echtgenoten hadden. Hij vertelde hierbij dat dat tien of twaalf mannen – vaak broers, vaders en zonen - dezelfde vrouwen gemeenschappelijk hadden.

Zulke uitspraken waren mogelijk deels ook een manier om de ´barbaarse´ en ‘wilde’ Kelten af te zetten tegenover de ´beschaafde´ Romeinen. De rol die Keltische vrouwen innamen in hun gemeenschap was immers anders dan de rol die vrouwen hadden in het patriarchale Rome. De Romeinen vonden dat dan ook opmerkelijk en (soms) raar. Gezien de eenzijdige Romeinse geschiedschrijving over de Kelten, kunnen historici eigenlijk maar weinig met zulke subjectieve opmerkingen. De recente DNA-analyses maken het daarentegen mogelijk om deze stammen nader te onderzoeken en de positie van Keltische vrouwen beter te begrijpen.