Hoe speelde je dit oude Romeinse bordspel?

De bijna 2000 jaar oude witte steen was gevonden bij Heerlen. Daar lag in de Romeinse tijd de nederzetting Coriovallum. Het gaat om een wit stuk kalksteen, waarin een rechthoek en vier schuine lijnen zijn gekerfd. De randen zijn mooi afgewerkt, wat doet vermoeden dat het zeer waarschijnlijk een eindproduct betreft, en niet een stuk steen dat nog verder bewerkt moest worden. Er zitten sporen van slijtage op de lijnen, mogelijk het gevolg van schuivende pionnen. Dit deed onderzoekers vermoeden dat de steen bedoeld was als bordspel. 

3D-scan
Hoe werkte het spel precies? Het Romeins Museum in Heerlen, het daar gevestigde restauratieatelier Restaura en onderzoekers van de universiteiten van Maastricht, Leiden, Louvain-la-Neuve en Adelaide bogen zich over dit vraagstuk. Daarvoor wilden ze eerst meer inzicht krijgen in de kleinste details van de steen. In Restaura werd een gedetailleerde 3D-scan gemaakt. Die scan maakte alle – ook de allerkleinste – sporen van slijtage zichtbaar. Zo kon je dus goed zien over welke lijnen de speler vaker de speelstukken heen en weer schoof.  

AI speelt tegen zichzelf
Om achter de exacte spelregels te komen, gebruikten onderzoekers van de Universiteit van Maastricht kunstmatige intelligentie. Als onderdeel van het Digital Ludeme Project, dat zich richt op het in kaart brengen van historische spellen, ontwikkelden de wetenschappers de AI-tool Ludii. In dat model zijn honderden spellen en de daarbij horende regels ingeladen. Ludii verwerkte de informatie over de steen uit Heerlen en suggereerde tientallen mogelijke regels. Daarmee speelde het eerst tegen zichzelf, om te kijken wat goed werkte. Een paar spelvarianten bleven over.

Je tegenstander blokkeren
Bij een van die varianten kwamen de sporen van slijtage en bewegingen van de pionnen overeen met de door Ludii voorgestelde regels. Het ging hier om een strategisch spel voor twee spelers, een zogenoemde jager en een prooi. Het doel van de jager is om de pionnen zo te schuiven, dat de speelstukken van de tegenstander (de prooi) geen kant meer op kunnen. Je moet het aantal stappen van de jager goed tellen. De jager die zijn prooi in het minste aantal zetten blokkeert, is de winnaar. Wil je het eens uitproberen? Je vindt de spelregels op de website van de Universiteit Maastricht. Benieuwd naar andere antieke en middeleeuwse spelletjes? Neem een kijkje in de online bibliohteek van Ludii. 

Verder lezen: Crist W, Piette É, Jeneson K, et al. ‘Ludus Coriovalli: using artificial intelligence-driven simulations to identify rules for an ancient board game’, Antiquity. 2026;100 (409), pp. 111-126. Link naar het artikel.