Hersenchirurgie in het oude Egypte

Hoe gingen dokters in het oude Egypte om met ziektes waar ze geen remedie voor hadden? Een vierduizend jaar oude schedel vertelt er meer over. De schedel vertoont sporen van tumoren met daaromheen door de mens aangebrachte incisies. Probeerden de artsen deze ziekte te behandelen?

Medische papyri
Het was al bekend dat de Egyptenaren goed overweg konden met een scalpel en veel kennis hadden van medicijnen. Dat blijkt bijvoorbeeld uit de Papyrus Ebers (de papyri werden vernoemd naar de vinders):  een medisch tekst uit ca. 1550 v.Chr. die honderden ziektes opsomt, inclusief bijbehorende remedies. Ook de Papyrus Edwin Smith, uit ca. 1600 v.Chr., beschrijft talloze (hoofd)wonden en mogelijke behandelingen. Egyptische dokters konden dus een breed scala aan ziektes en verwondingen identificeren en behandelen. Bovendien vulden ze gaatjes in kiezen, bevestigden ze valse tanden en maakten ze protheses bij verlies van ledematen. Zo vonden archeologen een schoen met een houten teen.

Egyptische dokters beschikten over een breed assortiment aan medische apparatuur, waaronder zagen, scalpels en scharen. Deze muurinscriptie laat een paar van de instrumenten zien. (Afbeelding: Jeff Dahl, via Wikimedia Commons, CC-BY-SA 3.0)

 

Grenzen van kennis en kunde
De medische praktijken en inzichten in het oude Egypte waren bijzonder geavanceerd, maar ook deze kundige artsen hadden niet overal een antwoord op. Tatiana Tondini van de Universiteit van Tübingen merkte op: ‘Hoewel de oude Egyptenaren in staat waren om complexe schedelfracturen te behandelen, zien we dat een ziekte als kanker nog aan de grenzen van hun medische kennis lag'. Toch lijkt het er wel op dat de oude Egyptenaren deze ziekte probeerden te onderzoeken en mogelijk zelfs probeerden te behandelen. Dit concludeerde een recent rapport, gepubliceerd in Frontiers in Medicine.

De Duitse Egyptoloog Georg Ebers stuitte in 1874 tijdens zijn bezoek aan Luxor op de 110-pagina’s tellende, 20 meter lange papyrusrollen, dat tegenwoordig bekend staat onder de naam: Papyrus Ebers. Het bevat een opsomming van honderden kwalen en remedies. Het omschrijft de werking van het hart, verklaart waar tranen vandaan kwamen, noemt dementie en nog veel meer. (Afbeelding: Einsamer Schütze, via Wikimedia Commons, CC-BY-SA- 3.0)

 

Schedels onderzocht
Een internationaal team van onderzoekers, geleid door paleopatholoog Edgard Camarós van de universiteit van Santiago de Compostela, bestudeerde twee schedels uit het oude Egypte. De eerste schedel dateert uit het derde millennium v. Chr. en behoorde toe aan een man van tussen de 30-35 jaar. De tweede schedel is jonger. Deze komt uit de periode tussen de zevende en vierde eeuw v. Chr. Dit was een vrouw van boven de 50 jaar. Beide schedels vertoonden sporen van tumorgezwellen en mogelijke uitzaaiingen. Rondom de sporen van de gezwellen vonden onderzoekers bij de oudste schedel ook incisies die aangebracht lijken te zijn met scherpe metalen instrumenten. De inkepingen zijn gemaakt rond het tijdstip van overlijden en suggereren dat de Egyptenaren mogelijk hebben geprobeerd om de tumor operatief te verwijderen of dat zij de ziekte post mortem wilden bestuderen.

Vaak gingen geneeskundige behandelingen hand in hand met magische middelen. Veel oude medische teksten bevatten dan ook – naast een omschrijving van de kwalen – relevante magische spreuken, rituelen of amuletten. Deze band tussen geneeskunde en magie is terug te zien in het Egyptische godenrijk. Op deze afbeelding zien we Heka, de Egyptische god van de magie die ook werd geassocieerd met geneeskunde.  (Afbeelding: Reliëf in de Tempel in Esna, via Wikimedia Commons, CC-BY-3.0)

 

Nieuwe vragen
De twee schedels bieden een interessant startpunt voor toekomstig onderzoek. Niet alleen naar de ontwikkeling van medische kennis en praktijken in antieke samenlevingen. Maar ook naar de geschiedenis van een ziekte zoals kanker. Hoe ging men hier duizenden jaren geleden mee om? Hoe probeerden artsen in antieke samenlevingen de ziekte te behandelen? En wat wisten ze hier al over?

Het oude Egypte was voor veel schilders een belangrijke inspiratiebron, zo ook voor Ernest Board. Hij kreeg aan het begin van de 20ste eeuw de opdracht van de ondernemer Henry S. Wellcome om een reeks schilderijen te maken over de geschiedenis van de geneeskunde en wetenschap. Dit schilderij is daar onderdeel van. Hier zien we hoe enkele Egyptenaren de god Imhotep aanroepen. Imhotep was oorspronkelijk een kanselier en priester. Na zijn dood kreeg hij een goddelijke status waarna hij werd geassocieerd met geneeskunde. (Afbeelding: Wellcome Collection 45913i).
 
Delen: