Gevonden voorwerpen: een moffenzeef, honderden munten en wapens

De oudste runensteen in Noorwegen
De oudste runensteen - voor zover bekend - is eigenlijk enkele jaren geleden in 2021 al teruggevonden bij Hole, in het zuiden van Noorwegen. Toch vinden we het waard om de steen hier te noemen. De afgelopen vier jaar is er namelijk intensief onderzoek gedaan naar de steen en de runen erop. Onlangs publiceerden de onderzoekers hun conclusies in het tijdschrift Antiquity.

Voor archeologen was het een puzzel – letterlijk. De 2.000 jaar oude runensteen werd in fragmenten teruggevonden in het Noorse grafveld Svingerud, verspreid over verschillende graven. Eerst leek het erop dat de stukken niets met elkaar te maken hadden, maar de onderzoekers kwamen er al snel achter dat de fragmenten samen – als puzzelstukjes – één geheel vormden. Het is hen gelukt om acht runen te ontcijferen. Getranscribeerd staat er: ‘idiberug’. Mogelijk verwijst dit naar de naam van een persoon, maar dat is nog niet zeker. De steen was waarschijnlijk opzettelijk in stukken gebroken en over de graven met gecremeerde resten verdeeld als onderdeel van een begrafenisritueel. 

Op basis van de koolstofdatering van de gecremeerde botten en houtskoolstukken konden de archeologen de runensteen dateren tussen 50 v.Chr. en 275 n.Chr. Dat is bijzonder. Lange tijd werd namelijk aangenomen dat runen pas in de middeleeuwen werden gebruikt. Uit de steen blijkt dat het runenschrift veel ouder is. Hoewel de precieze oorsprong ervan nog altijd lastig te achterhalen valt, vergroot deze ontdekking wel ons begrip van het vroege gebruik van runen in Scandinavië.

Oorlogsbuit uit Groot-Brittannië?
In de gemeente Bunnik stuitte de metaaldetector van Gert-Jan Messelaar en Reinier Koelink in 2023 op een muntvondst uit de Romeinse tijd. Deze schat bestaat uit 404 munten van zilver en goud. Hij werd halverwege de eerste eeuw n. Chr. begraven. Het betreft zowel Romeinse als Britse munten. De jongste munten uit de schat zijn geslagen rond de periode dat het Romeinse leger Groot-Brittannië binnenviel. Onderzoekers vermoeden dat de munten na die eerste inval zijn meegenomen door een Romeinse soldaat bij zijn terugkeer naar het Europese vasteland - naar het huidige Bunnik. Dat lag in de Romeinse tijd vlak langs de Neder-Germaanse limes, de noordelijke grens van het Romeinse Rijk. De Romeinse munten in de schat waren waarschijnlijk de soldij van de soldaat, de Britse munten zijn krijgsbuit. Onlangs zijn ze gekocht door het Rijksmuseum van Oudheden. Je leest meer over de schat op de website UtrechtAltijd. 

Een Romeins sierspeldje
Bij een archeologische opgraving in Grobbendonk - ten oosten van Antwerpen - is een sierspeld gevonden in de vorm van een bliksemschicht, gedateerd uit de tweede eeuw n. Chr. Op het speldje staan de Latijnse letters: ‘VENIOCV’. Aangezien het speldje door de eeuwen heen beschadigd is geraakt, is de inscriptie niet heel goed leesbaar. De inscriptie werd door geschiedenisprofessor Christian Laes (UAntwerpen/University of Manchester) onder de loep genomen. Hij oppert twee hypotheses. Of er staat: Veni Ocu(le) wat hij vertaalt naar 'Kom nu, liefje'. Ocu(le) zou daarin een afkorting zijn van oculus, ofwel 'oog'. Dat werd in de Romeinse tijd gebruikt als koosnaampje tussen geliefden. En de tweede hypothese? Er zou ook Veni oc(i)u(s) kunnen staan. Ocius zou in dit geval 'snel' betekenen. Dan zou de inscriptie vertaald kunnen worden als: 'Kom nu, en snel'. 

Welke van de twee vertalingen is juist? Dat is nog niet zeker. Wat wel duidelijk is: het sierspeldje was een geschenk tussen twee geliefden die naar elkaar verlangden. Het is zonder meer een bijzondere vondst. Er zijn tot nu toe 16 van zulke bliksemvormige sierspelden gevonden. Voor zover bekend is dit het enige speldje met deze inscriptie.  

Een wapenoffer
Sinds begin februari 2025 kun je in het Deense Kultur­museet in Vejle verschillende bijzondere recente archeologische vondsten bekijken: meer dan honderd wapens en een Romeinse helm uit de 4de eeuw. Ze werden in november van het afgelopen jaar opgegraven door archeologen in Denemarken bij Løsning Søndermark. 

De archeologische schat omvat 119 lansen en speren, 8 zwaarden, 5 messen, een bijl, 3 pijlpunten, een maliënkolder en twee nekringen. Deze voorwerpen waren niet zomaar verloren of achtergelaten, maar zorgvuldig begraven tussen twee huizen. Het betrof mogelijk een rituele offergave of een geschenk aan de lokale krijgsheer na een overwinning. 

Naast de wapens werden ook twee ijzeren platen gevonden. Aanvankelijk waren ze moeilijk te duiden, maar uit een röntgenanalyse bleek dat dit fragmenten waren van een Romeinse helm uit de 4de eeuw. Dit is de allereerste Romeinse helm die ooit in Denemarken is gevonden. Onderzoekers suggereren dat de helm toebehoorde aan een Germaanse krijgsheer die hem meenam na zijn dienst in het Romeinse leger, of dat de helm als oorlogsbuit was meegenomen. Je kunt foto's, tekeningen en 3D-modellen vinden van de opgraving, de wapens en de helm op de website van het Kultur­museet in Vejle.

Een Moffenzeef: hoe omzeil je Duitse stoorzenders?
In een woning aan de Raadhuisstraat in Haarlem werd tijdens een verbouwing een ruitvormig voorwerp gevonden, verstopt in het plafond. Het was een moffenzeef, ook wel germanenfilter genoemd. Dit was een radioantenne die tijdens de Tweede Wereldoorlog werd gebruikt om het effect van Duitse stoorzenders tegen te gaan. Zo konden mensen met zo’n moffenzeef toch naar de radiozenders luisteren die door de Duitse bezetter verboden waren, zoals Radio Oranje of de BBC. De eigenaar van de woning waar het voorwerp gevonden is, heeft de moffenzeef geschonken aan het Verzetsmuseum in Amsterdam. Je leest meer over de radio, stoorzenders en moffenzeven op de website van het Verzetsmuseum Amsterdam.