Elisabeth van Culemborg: strijdbaar en steenrijk
Elisabeth van Culemborg is onlosmakelijk verbonden met de geschiedenis van de gelijknamige plaats. Ze onderhield nauwe relaties met de Bourgondische-Habsburgse top en wist mede daardoor de rechten op de bezittingen van de Culemborgse dynastie vakkundig in handen te houden. Ze was een intelligente en sterke vrouw die goed wist wat ze wilde en dat - veelal - ook bereikte. Wijnand Mijnhardt laat de verschillende kanten zien van Elisabeth van Culemborg en wat zij heeft betekend voor de stad.
Als import-Culemborger werd ik van meet af aan doodgegooid met verhalen over vrouwe Elisabeth (1475-1555). Ze liet immers een aanzienlijk vermogen na aan een fundatie bestuurd door Culemborgse regenten. Die financierden daaruit onder meer een weeshuis in de stad, het grootste van de Lage Landen in die tijd. Ter nagedachtenis van de schenkster lieten de regenten voor de plaatselijke Barbarakerk een altaarstuk vervaardigen waarop ze vroom knielend is afgebeeld, samen met een schare weeskinderen.
De basis van Elisabeths fortuin was de erfenis van haar vader Jasper van Culemborg, die zelf ook weer goed geprofiteerd had van zijn huwelijk met vrouw Johanna van Bourgondië, een kleindochter van hertog Filips de Goede via een bastaardlijn. Jasper en zijn vader waren in de 15de eeuw machtige (en dus rijke) spelers geworden in het hertogdom Bourgondië, dat bestuurlijke zwaartepunten had in steden als Mechelen en Brussel: Jasper was een succesvol generaal en bestuurder bij hertog Karel de Stoute. Ook werd hij een steunpilaar van Karels opvolger hertogin Maria van Bourgondië en vervolgens van haar weduwnaar Maximiliaan van Oostenrijk.
De Culemborgse heren en vrouwen verbleven vanwege hun hoge status minder vaak in hun kasteel in de stad dan in de diverse heerlijkheden en kastelen die ze in Zeeland en Brabant verworven, vooral in het Brabantse Hoogstraten (nu in België). Van daaruit waren de steden waar de andere leden van de Bourgondische elite zich in de 16de eeuw doorgaans ophielden, makkelijk te bereizen; Culemborg lag veel geïsoleerder.
Iedereen die ertoe deed
Jasper kreeg negen kinderen met Johanna, maar alle zonen stierven op jonge leeftijd. Behalve een persoonlijk verlies was dit ook een ingrijpend religieus drama. Alleen ware gelovigen - zo was de gangbare opvatting - kregen het kindergeschenk van de Schepper. Geen geschikte opvolgers baren betekende daarom onvermijdelijk een lang verblijf in het vagevuur. Geen zonen krijgen vormde tevens een politiek probleem: dochters werden maar zelden als dynastieke opvolgers geaccepteerd. Vandaar ook dat hooggeplaatste jongetjes om hun geslacht te bewijzen vaak naakt te zien waren bij de doopplechtigheid.
Het voortbestaan van de dynastie hing nu af van oudste (erf)dochter Elisabeth. Goede relaties opdoen en een gunstig huwelijk sluiten was voor haar de eerste stap. Met vooruitziende blik stuurde vader Jasper haar daarom naar Mechelen. Hier was een kostschool voor zonen en dochters van de hoge Bourgondische en Habsburgse adel gevestigd in het stadspaleis - het Hof van Kamerijk - van Margaretha van York, de weduwe van hertog Karel de Stoute. Zijzelf was de initiatiefneemster van deze kweekschool voor de elite, waar tussen 1480 en 1530 tientallen kinderen verbleven. Iedereen die er in deze hoog-adellijke wereld toe deed, kreeg hier zijn of haar opvoeding, en hier schoolgaan betekende dus kans op profijtelijke contacten.
Elisabeth bemachtigde inderdaad een prominente post in de hofhouding van Johanna van Castilië en haar man, hertog Filips de Schone: ze raakte als hoofd van de hofhouding nauw betrokken bij de opvoeding van hun zes kinderen. Die zouden allen de status van koning of koningin in Europa bereiken; haar meest geliefde kwekeling werd later keizer Karel V; hij schreef haar steevast aan als ‘mijn lieve nichte’.
In 1501 betaalde Jaspers investering zich uit, of zo leek het: Elisabeth trouwde met Jan van Luxemburg, de voornaamste raadsheer van Filips de Schone, maar Jan overleed in 1509 plotseling. Elisabeth en hij hadden geen kinderen gekregen. Ze was nu 33 en vrouwe van Culemborg, want haar vader was inmiddels gestorven.
Elisabeth zou kinderloos blijven. Omdat ze geen zonen of dochters baarde, betaalde ze als persoonlijke boetedoening wandtapijten en kunstwerken voor kapellen. Ze heeft een belangrijke stempel gedrukt op de geschiedenis van Culemborg. In het aankomende nummer 6 van Geschiedenis Magazine lees je meer over het leven van Elisabeth. Abonnees ontvangen dit nummer omstreeks 28 augustus. Dit nummer niet missen maar nog geen abonnee? Abonneer vóór donderdag 14 augustus, om dit nummer te ontvangen. Of haal het nummer na de verschijningsdatum in de boekhandel bij jou in de buurt of in onze online webwinkel.
Delen: