Een betoverend ritueel: de kroning van Lodewijk XVI

In mei 1775 braken er in de regio rond Parijs opstanden uit. In verschillende dorpen en steden werden bakkerijen, markten en graantransporten geplunderd door een woedende en hongerige bevolking. De hertogin van Enville werd de stuipen op het lijf gejaagd toen opstandige inwoners haar kasteel in La Roche-Guyon binnen wisten te dringen. Ze kwam met de schrik vrij omdat de indringers een tarweschip aan zagen komen varen op de naastgelegen Seine daar in alle haast heen gingen om het schip te plunderen.

Brood
Brood was het belangrijkste voedingsmiddel voor de lagere standen. Barre weersomstandigheden en slechte oogsten zorgden voor hogere graanprijzen, terwijl de lonen stagneerden door de snelle bevolkingsgroei. In Versailles, waar het koninklijk hof resideerde, probeerde een menigte van honderden mannen en vrouwen de markt te plunderen. De commandant van de koninklijke lijfwacht wist dat te voorkomen door met de opstandelingen te praten en brood beschikbaar te stellen voor een lagere prijs.

Ook op landelijk niveau werd ingegrepen. Lodewijk XVI was sinds een jaar koning, al was hij nog niet gekroond - de voorbereidingen voor de plechtigheden in Reims waren in volle gang. Hij liet troepen inzetten, zijn ministers namen distributiemaatregelen en stelden een maximumprijs voor graan vast. Dit keer liep het met een sisser af, voorlopig keerde de rust terug.    

Verlies van vertrouwen
Het graanoproer was maar een van de grote vraagstukken voor de nieuwe koning, die nog maar 20 was. De vele internationale oorlogen waarmee Frankrijk sinds de late 17de eeuw zijn status als grootmacht trachtte hoog te houden, zadelden het land op met onhoudbare schulden. De Zevenjarige Oorlog (1756-1763), die in Europa, Azië en Amerika werd uitgevochten en waardoor Frankrijk grote delen van zijn koloniale rijk in Amerika verloor, bewees dat het land niet langer was opgewassen tegen de groeiende macht van Groot-Brittannië en de militaire efficiëntie van Pruisen. Lodewijks voorganger (en tevens grootvader) had zich bovendien zeer impopulair gemaakt bij zowel de elite als het gewone volk. Met name zijn pogingen om het belastingstelsel te hervormen zorgden voor conflicten met de soevereine gerechtshoven (ofwel parlements) en de gevestigde elites. De adel en kerk vreesden voor hun belastingprivileges. Daarnaast hadden zijn officiële maîtresses, met name Madame de Pompadour (1721-1764), meer politieke invloed uitgeoefend dan men acceptabel vond.

Verlichting
Het vertrouwen in zijn regering was laag, en de onvrede stimuleerde de kritische maatschappijbeschouwing van de Verlichting. Het gewelddadig omverwerpen van de standenmaatschappij of de monarchie was nooit een doelbewust streven van de Verlichtingsdenkers, die een celebrity-status genoten in de salons en theaters van Parijs. Wel werden oude zekerheden, sociale verhoudingen en tradities vaker ter discussie gesteld.

Ook het eeuwenoude kroningsritueel werd door enkele Verlichte auteurs bekritiseerd, maar dat neemt niet weg dat de pracht en praal van Reims zowel het gewone volk als de koningsgezinde elites nog altijd wist te betoveren. Uit ooggetuigenverslagen, zoals het bijzonder informatieve dagboek van hoveling Emanuel duc de Croÿ, weten we hoe groots het er aan toeging. Wanneer de koning stierf ging de macht automatisch over op zijn opvolger, maar dat maakte de sacre volgens De Croÿ niet overbodig. De sacre was het geheel aan plechtigheden en riten rond de kroning, die al sinds het jaar 816 bijna altijd plaatsvond in de kathedraal van Reims: drieëndertig koningen werden daar gekroond. De Croÿ omschreef dit als het moment waarop de nieuw aangetreden koning zowel de hemelse genade als het vertrouwen en respect van zijn volk ontving. Naast de crème van de Franse elite werd daarom ook het gewone volk betrokken in de festiviteiten.

Grote ceremonie
Ruim een week was Reims het decor voor ceremoniële intochten, feestelijke banketten en kerkelijke rituelen. De stad vulde zich met nieuwsgierige bezoekers uit de wijde omtrek, buitenlandse vertegenwoordigers en talloze militairen, adellijke gezagdragers en hoge geestelijken uit heel Frankrijk. Op 9 juni ontving het stadsbestuur de koning voor de poort en kreeg hij de stadssleutels overhandigd, waarmee het stedelijk gezag tijdelijk aan hem werd overgedragen. Terwijl saluutschoten weerklonken vanaf de stadswallen en de kerkklokken luidden, maakte hij vervolgens zijn intocht in een gouden statiekoets, begeleid door een lange stoet hovelingen en garderegimenten. De inwoners hadden zich langs de route verzameld, die zij speciaal voor de gelegenheid hadden vrijgemaakt en versierd.

De kroning van de jonge Lodewijk was omgeven met tradities en rituelen die meerdere dagen in beslag namen. Een interessant element in die ceremonie: de koninklijke handoplegging. Daarbij liep de koning langs 2.000 mensen met scrofulose, een ziekte in de halsklieren. Volgens de traditie kon de koning dat genezen. Bij elke geknielde zieke maakte Lodewijk een kruistkenen en sprak de woorden: ‘mag God u helen, de koning raakt u aan’. Maar waarom waren zulke rituelen zo belangrijk? En hoe reageerde het volk hierop? Historicus Quinten Somsen vertelt meer over de kroning in het aankomende nummer 4 van Geschiedenis Magazine. Abonnees ontvangen dit nummer omstreeks 29 mei. Nog geen abonnee? Abonneer vóór donderdag 15 mei, dan krijg je dit nummer thuisgestuurd.