De Magna Carta: 5 vragen over het 800 jaar oude middeleeuwse verdrag
Op 15 juni 1215 plaatste de Engelse koning Jan zonder Land in een weiland aan de Theems zijn zegel op een vredesverdrag met opstandige leenmannen: de Magna Carta. De Magna Carta wordt door veel mensen gezien als een belangrijke bouwsteen van de democratie en als inspiratiebron voor andere teksten zoals het Plakkaat van Verlatinghe en de Amerikaanse Onafhankelijkheidsverklaring. Maar waarom? Waar ging dit middeleeuwse handvest over? Vijf vragen - en antwoorden - over de Magna Carta.
Waarom was de Magna Carta in 1215 nodig?
Alleen onder deze voorwaarde wilden de edelen hun koning Jan trouw beloven. De onderlinge verhouding was slecht. Dit had verschillende redenen. Jarenlang was bijvoorbeeld begraven in geheiligde grond of naar de mis gaan in Engeland niet mogelijk, omdat Jan weigerde de pauselijke kandidaat voor de positie van aartsbisschop van Canterbury te aanvaarden. Die had namelijk moderne ideeën over een wettelijke inperking van de koninklijke macht, die Jan niet zinden. De paus deed hem als straf in de ban en verbood de bediening van sacramenten. Jans antwoord was een verhoging van de toch al ferme belastingen - wat niet bijdroeg aan zijn populariteit. In plaats van ridders leverden de leenmannen nu geld voor huurlingen en andere militaire kosten. Het was Jans levensdoel zijn in 1204 verloren gebieden in Normandië en Anjou te heroveren. Een tactische zet in die strijd was zijn knieval voor Rome in 1213: de post in Canterbury werd naar pauselijke wens ingevuld, Engeland kwam als geheel onder bescherming van Rome. Jan had de handen vrij voor zijn oorlog in Frankrijk, maar in 1214 werd hij er definitief verslagen en moest hij een onvoordelige vrede sluiten. Dit was tot onvrede van adel en kerk in Engeland, die nu vreesden een failliete vorst te moeten spekken.
Er bestond geen wet die de koning verhinderde geld te innen, maar de baronnen kwamen toch in opstand tegen wat zij als willekeur en excessieve lasten beschouwden. Rebellie was eerdere koningen ook overkomen of er was mee gedreigd; Jans vader had daarom bij zijn aantreden de adellijke vrijheden moeten garanderen. Ook Jan kreeg zijn leenmannen niet meer in het gareel. Ze kwamen openlijk in opstand en hij zag zich in juni 1215 gedwongen opnieuw zo’n garantie te geven, nadat een maand eerder Londen was ingenomen en zijn troon direct in gevaar kwam. Dit verdrag kreeg later, in een uitgebreide versie, de naam Magna Carta (groot handvest).
Is de Magna Carta uniek?
Nee. Meer Europese vorsten en hoge edelen legden rond 1200 vrijheden van hun onderdanen vast in documenten, maar geen ervan heeft onze tijd gehaald. Er was misschien destijds wel beïnvloeding over en weer. Simon de Montfort stelde terwijl hij op kruistocht was tegen de katharen in 1212 een statuut op voor het bestuur in zijn eigen gebieden, waaronder Leicester, dat gelijkenis vertoont met de Magna Carta. Engelse ridders hebben na hun ontslag uit zijn leger waarschijnlijk over het statuut verteld aan de opstandige baronnen. Onder die veteranen was de broer van de nieuwe aartsbisschop in Canterbury. Hij bemiddelde in mei 1215 tussen Jan en de baronnen. Historici zien hem als de voornaamste auteur van de Magna Carta.
In het nieuws: kopie blijkt miljoenen waard
Kort na de Tweede Wereldoorlog in 1946 kocht de Harvard Universiteit een exemplaar van de Magna Carta voor 27,50 dollar. Een mooie prijs voor een kopie. Hoewel... De medewerkers dachten dat het een kopie was. Maar het bleek een echt exemplaar te zijn. Bijna 80 jaar later kwam hoogleraar middeleeuwse geschiedenis David Carpenter het document tegen in de online collectie van Harvard. Hij merkte op dat het om een bevestiging ging van de Magna Carta door Edward I uit 1300. De orginele wet uit 1215 werd namelijk enkele keren daarna bevestigd en opnieuw ondertekend door de nieuwe koning, onder andere door Edward I. Het stuk is waarschijnlijk miljoenen waard. In 2007 werd nog een exemplaar van de Magna Carta uit 1297 geveild voor 21 miljoen dollar. Ook dit document van de Harvard Universiteit zal zoveel op kunnen brengen, maar Harvard is vooralsnog niet van plan om het te verkopen. Lees meer over de 'kopie' die miljoenen waard bleek op de NOS.
Wat staat er in de Magna Carta?
De meeste clausules regelen specifieke grieven. Ze herstelden privileges van de hoge adel en kerk, regelden bijvoorbeeld erfrecht, grondeigendom, visrechten, heffingen en rechtspraak. Het verdrag is diverse malen herzien en alle bepalingen zijn op den duur ingetrokken, op drie na. Om de lange adem van de Magna Carta te begrijpen, is één daarvan belangrijk: het artikel waarin de vorst toezegt geen vrije man gevangen te laten nemen, te onteigenen, verbannen of ander geweld aan te doen, tenzij bestaande wetten het goedkeuren. Dit had in de feodale tijd van de 13de eeuw met zijn grote groep lijfeigenen slechts beperkte reikwijdte, maar de open formulering maakte het artikel een ideale inspiratiebron voor latere generaties politici.
Hoe overleefde de Magna Carta de Middeleeuwen?
Cruciaal voor de wedergeboorte was de Engelse burgeroorlog van de 17de eeuw. Politieke tegenstanders van de Stuarts zochten een krachtig juridisch argument. Spitsvondig rakelde rechtsgeleerde Edward Coke het bewuste artikel uit de Magna Carta op: vorsten zijn gebonden aan de wetten die de bevolking van het land maakt. De macht van Karel i had dus grenzen.
Ook latere Engelse hervormers spanden de Magna Carta voor hun eigen karretje, maar het stokje van de herinterpretatie van het handvest is vooral overgenomen in de vroege Britse kolonies in Amerika. William Penn, stichter van Pennsylvania, publiceerde als eerste de tekst in Amerika, met een ondertitel die de nieuwe duiding onderstreept: ‘het geboorterecht van de vrijgeboren onderdanen van Engeland’.
Deze Engelse kolonisten werden Amerikanen, maar de Magna Carta bleef bruikbaar. De boeken van jurist Edward Coke waren verplichte lesstof voor de latere Founding Fathers en in de onafhankelijkheidsoorlog schermden de Amerikanen met de Magna Carta als symbool of bewijs van koloniale burgerlijke vrijheden tegen de Engelse overheid.
Gezien de Amerikaanse neiging om vast te houden aan oude juridische formuleringen is het niet verwonderlijk dat de Magna Carta er nog steeds een rol speelt in de rechtenstudie, deel uitmaakt van wetten op staatsniveau en ook woordelijk een inspiratiebron is geworden voor de Bill of Rights (1791), onderdeel van de grondwet. Deze heeft vervolgens weer hervormers en radicalen in de rest van de wereld geïnspireerd. Echo’s zijn bijvoorbeeld te horen in de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens (1948).
Inspireert de Magna Carta nog steeds?
Ja. De Magna Carta staat open voor iedereen met klachten over de willekeur van macht. In 1215 ging het om elitaire belangen, maar parallel aan het eeuwendurende proces van democratisering beroepen zich nu andere groepen op de Magna Carta. Zo zijn er tegenwoordig oproepen voor een Magna Carta voor het internet, tegen een meeglurende overheid, en willen linkse critici van de Britse regering een Magna Carta van de allerarmsten. Zij zien de inkomensverschillen toenemen en burgerlijke vrijheden beknot worden door bezuinigingen als het kappen in de rechtsbijstand. Ze demonstreerden in februari bij een groot juristencongres met overheidssteun dat de vrijheden van de Magna Carta als motto had. Volgens de demonstranten was dat hypocriet omdat het in werkelijkheid een feestje van de vrijhandelslobby was, de nieuwe machthebbers. Dat die het ‘merk’ Magna Carta gebruikten ervoeren zij als kaping van de ware erfenis van dit oude handvest: de garantie tegen soeverein machtsmisbruik.
Dit artikel verscheen in 2015 (editie 4) in Geschiedenis Magazine, naar aanleiding van het jubileumjaar. De 800-jarige verjaardag van de Magna Carta werd toen groots gevierd in Engeland met onder meer lezingen, exposities, wandelingen, concerten en busexcursies.
Delen: