De bedwelmende partijdagen in Neurenberg

Adolf Hitler verkondigde in 1933, na de machtsovername: ‘Die Nationalsozialistiche Partei is der Staat geworden’. Het jaarlijkse congres van zijn NSDAP in september te Neurenberg werd voortaan dus de ‘Reichstag der deutschen Nation’, een nationaal politiek theaterspektakel van een week lang. Het was officieel een partijcongres, opgehangen aan een motto: zo was dat van 1935 gewijd aan de Vrijheid en dat in 1938 aan Groot-Duitsland. De tientallen vergaderingen tijdens de congresweek waren echter voorgekookt. Nieuwe voorstellen uit de partijgeledingen waren vaak vooraf al bot afgeserveerd met Hitlers bondige oordeel: ‘Antrag ist sinnlos’: de aanvrager moest Mein Kampf pagina x er maar eens op nalezen. Híj bepaalde de politieke koers van de partij, en die was vooral af te leiden uit de toon van de grote redes in Neurenberg, die daarna in de propaganda breed werden uitgemeten.

Het ging in Neurenberg niet om politiek debat, maar om verering van de leider, de demonstratie van de macht van zijn partij en het vieren van de nieuwe Germaanse Volksgemeinschaft. De middeleeuwse vakwerkgevels van de stad kleurden rood onder de NSDAP-vlaggen en banieren - aangebracht volgens strakke partijregie - en er werd heel wat werk verzet om de congresgangers te kunnen ontvangen. Tijdens de editie van 1936 bijvoorbeeld werden 1,6 miljoen avondmaaltijden verzorgd, stevige kost: erwten met spek, goulash en de Pichelsteiner Eintopf, een Beierse stoofpot van grove groente, hompen vlees en aardappelen. Het eten werd bereid in veldkeukens van het leger en een soort pop up restaurants van de Hilfszug Bayern: mobiele catering bekend van Beierse volksfeesten. Na 1933 was de organisatie ingelijfd als hulpkorps voor de ‘nationale revolutie’.

Kraampjes en tenten
Overal in Neurenberg zag je kraampjes met broodjes worst, drank en nazi-parafernalia; een deel van de omzet moest in de partijkas worden gestort. Opgetrommelde uitkeringstrekkers hadden de stad opgeruimd en opgepoetst. De partij wilde verbloemen dat de tamelijk opgefokte SS’ers en SA’ers zopen en bordelen bezochten, dus in uniform kwamen zij de rosse buurten niet in, maar die profiteerden wel degelijk van de drukte.

De stad van zo’n half miljoen inwoners moest elke september een week lang overnachting bieden aan zeker vierhonderdduizend deelnemers en gasten. In 1935 telde de NSDAP ruim 2.5 miljoen leden; elk Gau, kring, stuurde delegaties naar Neurenberg. De buitenlandse eregasten logeerden op het station in luxe slaapwagons van de internationale Mitropa-trein, maar verder bedroeg de hotelcapaciteit slechts 3200 bedden. De 240.000 leden van de partijorganisaties (behalve de SA en SS ook de Hitlerjugend bijvoorbeeld), sliepen kameraadschappelijk in tweeduizend tenten en barakken bij kazernes en op het congresterrein. Inwoners werden opgeroepen thuis slaapplekken aan te bieden, tegen 2,50 tot 3,50 Reichsmark per nacht. Kantoren werden gevorderd, scholen, fabriekshallen en zelfs het slachthuis. Er stonden 165.000 opklapbedden klaar, maar de meeste congresgangers sliepen op stro, waarvan 70.000 ton de stad in werd gesleept. Het bijwonen van de week kostte de gasten zo’n 150 RM aan pension en toegangskaartjes. Die moest je vooraf aanvragen, waarop een screening volgde. Uit Nederland kwamen elk jaar tientallen rechtse nieuwsgierigen, NSB’ers, avonturiers en oud-militairen het spektakel meemaken.

Strak in het gelid
De keuze voor Neurenberg was praktisch geweest: de stad was goed bereikbaar over de weg en per spoor en er was al een festivalterrein van 24,5 km2 met een stadion en hallen, een overblijfsel van de grote landbouwexpo in 1906. In 1934 gaf Hitler de jonge architect Albert Speer de opdracht het opnieuw in te richten. Ze verlustigden zich graag samen aan hun megalomane droom; zelfs de maquettes waren reusachtig. Er was tien jaar voor het project uitgetrokken, waarin het terrein tot enorme cultusplaats werd omgebouwd, met tribunes, exercitieterreinen, erehallen. De stijl was pompeus met tientallen zuilen, façades en betonnen torens bekleed met Duits graniet en versierd met gigantische bronzen hakenkruizen en rijksadelaars. Het geplande nieuwe Deutsche Stadion, zo’n acht voetbalvelden in omvang, moest het grootste ter wereld worden met maar liefst 405.000 zitplaatsen op tribunes in hoefijzervorm. Op de bovenste rang zat je op 80 m hoogte; men overwoog de fabricage van speciale brillen zodat de bezoeker nog iets van het schouwspel beneden kon zien.

Film en foto's
Hoe het er bij partijdagen aan toeging weten we uit foto’s en beschrijvingen, maar ook uit de nu 90 jaar geleden uitgekomen ronkende propagandafilm Triumph des Willens (1935) van Leni Riefenstahl, met opnamen geschoten tijdens het congres van het jaar ervoor. Filmliefhebber Hitler was helemaal verrukt van het werk van de 32-jarige sterregisseur en gaf haar een onbeperkt budget mee. In alle Duitse bioscopen en ook elders in de wereld was te zien hoe keurig de SA, SS en Hitlerjugend met tienduizenden achter elkaar langs de partijtop op de hoge tribunes trokken, in kaarsrechte blokken van 240 man exact 80 cm tussen de deelnemers. Op de Parteitag der Arbeit in 1937 marcheerden duizenden dienstbodes in werkschort en voorzien van een frisse rode hoofddoek voorbij, gevolgd door stoere mannen van de werkverschaffing, de Reichsarbeitsdienst, keurig in het gelid met ontbloot bovenlijf en blinkende spades aan de schouder. Op alle velden keken duizenden toeschouwers naar muziek, dans en sport, zoals NS Kampfspiele voor soldaten: granaatwerpen en met bepakking zwemmen. In het donker waren er imponerende fakkeloptochten. De choreografie regelde dat alles en iedereen bij de Führer uitkwam: die werd gegroet, toegejuicht, er werd gevlagd en trouw gezworen. Opzwepende toespraken van de nazitop werden onderbroken door orkanen van gejoel en daverend applaus. In dit decor ging de mens op in de massa en werd een marionet in een politiek drama.

In het komende nummer van Geschiedenis Magazine, de WO2 special, lees je meer over deze partijdagen, de organisatie ervan en de mensen die daarbij aanwezig waren. Abonnees ontvangen dit nummer omstreeks 17 april. Kijk voor meer informatie over abonnementen op onze website.