Cleopatra, Marcus Antonius en de macht der verleiding
Cleopatra en Marcus Antonius zijn ongetwijfeld het beroemdste liefdespaar uit de oudheid. Zij was de laatste koningin van Egypte en probeerde de tanende macht van haar koninkrijk te handhaven in een wereld die steeds meer door Rome werd gedomineerd. De amoureuze betrekkingen die ze met machtige Romeinse mannen aanknoopte, hadden dus zeker ook een politieke dimensie. Nadat de Romeinse veldheer en dictator Julius Caesar, die een tijdlang haar minnaar was geweest, in 44 v.Chr. werd vermoord, vond de koningin een nieuwe partner in diens voormalige rechterhand, generaal Antonius. Het paar trouwde zelfs en kreeg meerdere kinderen. Samen zouden ze ten strijde trekken tegen Caesars adoptiefzoon Octavianus, de latere keizer Augustus, om de macht over het Middellands Zeegebied. Die confrontatie zou uitdraaien op een nederlaag, die hen beiden tot zelfmoord dreef –– Cleopatra liet zich naar verluidt bijten door een gifslang.
Bekend van Shakespeare
Op het doek van Lawrence Alma-Tadema ligt dat tragische einde echter nog ver in het verschiet. De ontmoeting van Antonius en Cleopatra (1883) toont het moment waarop de toekomstige geliefden voor het eerst kennis met elkaar maken. De Griekse biograaf Plutarchus beschrijft hoe Antonius, toen hij zich in Klein-Azië bevond, Cleopatra sommeerde naar hem toe te komen om haar loyaliteit te betuigen. De koningin besefte maar al te goed dat hij een waardevolle bondgenoot kon zijn en deed haar uiterste best hem te verleiden. Ze kwam in een zeer weelderige boot de rivier de Cydnus opvaren en nodigde hem uit voor een weergaloos banket.
Alma-Tadema’s Victoriaanse publiek zal de scène vooral hebben gekend uit Shakespeares toneelstuk Antony and Cleopatra, dat toen regelmatig werd opgevoerd en hun imago als tragisch liefdespaar in belangrijke mate heeft bepaald. In het stuk blikt een Romeinse officier uit het gevolg van Antonius terug op het moment dat hij Cleopatra voor het eerst aanschouwde: ‘The barge she sat in, like a burnish’d throne, / Burnt on the water. (…) she did lie / in her pavilion – cloth of gold, of tissue – / O’er-picturing that Venus when we see / The fancy outwork nature...’
De koningin zat in haar bark, als op een opgepoetste troon die vlamde op het water. Ze lag daar onder haar baldakijn, dusdanig opgedoft en met weelde omgeven dat ze een kunstzinnige verbeelding van Venus, die alles in de natuur overtrof, nog de loef afstak.
Alles ademt luxe
Voor een schilder als Alma-Tadema was zo’n beschrijving een welkome uitdaging. Zijn Cleopatra is een sensuele oriëntaalse schone die zich loom verpoost op haar plezierboot. Ze draagt de kromstaf en dorsvlegel die de autoriteit van de farao symboliseren en heeft een luipaardvel om haar rechterschouder gedrapeerd. In haar oor blinkt een parel, waarschijnlijk een verwijzing naar de anekdote dat ze indruk op Marcus Antonius maakte door tijdens het banket een parel in azijn op te lossen en het mengsel op te drinken, om zo te laten zien dat geld voor haar geen rol speelde. Op de zijkant van de boot staat in hiërogliefen ‘Cleopatra de heerseres’. Alles om haar heen ademt luxe, van de bloemenslingers die het vaartuig sieren tot de weelderige gouden gordijnen die haar omlijsten. Die laatste waren overigens gemodelleerd naar het moiré-weefsel dat boven de haard in Alma-Tadema’s atelier hing en een van de pronkstukken van zijn rijke stoffencollectie vormde. Gekleurde dienaren en dienaressen vermaken de koningin met fluitmuziek of blazen wierook uit walmende pijpen. De donkere vrouw op de voorgrond draagt een sistrum, een muziekinstrument dat is getooid met het hoofd van Hathor, de Egyptische godin van liefde en schoonheid. Het totaalplaatje beantwoordt niet alleen aan de poëtische beschrijving van Shakespeare, maar ook aan 19de-eeuwse voorstellingen van Cleopatra, die als ‘typisch oosterse’ femme fatale steevast met sensualiteit en decadentie werd geassocieerd.
Als was in haar handen
De tamelijk sober Romeins geklede Marcus Antonius, die op de achtergrond met zijn eigen schip arriveert, kan zijn ogen niet van de Egyptische schone afhouden. Volgens de antieke literaire traditie raakte hij zo in de ban van Cleopatra dat hij als was in haar handen werd, zich verloor in oriëntaals hedonisme en gaandeweg zijn Romeinse roots vergat. Waar dat op zou uitdraaien, kunnen we alvast zien aan de grote oorlogsschepen die aan de horizon opdoemen. Door zich aan Cleopatra’s zijde te scharen, keerde Antonius zich af van zijn echtgenote Octavia. Daarmee kwam ook zijn bondgenootschap met haar broer Octavianus op losse schroeven te staan en werd een burgeroorlog op den duur onvermijdelijk. De befaamde zeeslag bij Actium in 31 v.Chr. zou niet alleen het einde van Egypte als onafhankelijke koninkrijk betekenen, maar ook over het lot van Antonius en Cleopatra beslissen. Toen de droom van hun gezamenlijke heerschappij in duigen viel, kon al hun weelde hen niet meer voor de ondergang behoeden.
Dit artikel verscheen eerder in Geschiedenis Magazine in 2022 (nr. 7) onder de titel: 'De macht der verleiding'.
Delen: