‘Vader Owen’ - De 19de-eeuwse wortels van de coöperatieve beweging

1Burgers verenigen zich steeds vaker in coöperatieven. Ze runnen samen een winkel als de laatste buurtsuper sluit, of ze nemen de noodlijdende kinderopvang over. Dit idee is niet nieuw. In de 19de eeuw waren er al bedrijven die de belangen van werknemers en klanten als uitgangspunt namen. Soms ging het initiatief uit van een welwillende maar vaak ook paternalistische fabrikant. Robert Owen is van hen het boegbeeld. 

Lees meer...

Hoe de Vikingen Amerika ontdekten (nieuw bewijs!)

Voorpublicatie uit het komende nummer van Geschiedenis Magazine

 

De geschiedschrijving van Amerika en de Vikingen kan op de schop. Het is al lang bekend dat op Newfoundland een Vikingnederzetting stond, en dat dus niet Columbus maar Noormannen als eerste Europeanen het Amerikaanse continent hebben ontdekt. Oude Noorse sagen beschreven dat al, maar pas dit jaar werd aangetoond dat het niet bij een eenmalig bezoek bleef. 

Cover nr. 6

Middeleeuwse sagen uit Noorwegen en IJsland vertellen hoe de Vikingen niet aarzelden om de Atlantische Oceaan naar het westen te doorkruisen. De Landnámabók ('Boek van de landname') vertelt over een zekere Naddodd. Hij vertrok rond 825 vanuit Noorwegen naar de Faeröer maar raakte uit koers en verzeilde uiteindelijk op IJsland, dat hij Snoeland (Sneeuwland) doopte. Algauw kreeg hij navolgers en kende het eiland levendige Vikingnederzettingen. De huidige IJslanders stammen van hen af. 

 

Erik de Rode ontdekt Groenland

 

In 982 moest Eirik Raude (Erik de Rode) IJsland verlaten omdat hij tijdens een twist zijn buurman had vermoord. Kort voordien had de Noor Gunnbjörn Ulfsson reeds gemeld dat verder weg in het westen nog meer land lag, en Erik besloot zijn verbanning te gebruiken om te gaan kijken. En met succes: kort na 980 kon hij op de zuidwestkust van Groenland een tijdelijke nederzetting stichten. In de regio woonden toen nog geen Inuit (Eskimo’s), zodat de Vikingen er ongehinderd hun gang konden gaan. Ze doopten hun nieuwe gebied ‘Groenland’, volgens de Íslendingabók (Boek der IJslanders) omdat ze hoopten kolonisten uit het moederland te kunnen lokken. De marketingtruc pakte wonderwel goed uit: tijdens de 12de eeuw woonden op Groenland voldoende mensen om er een bisschopszetel te installeren.

 

Leiff Eriksson in Vinland (westkust van Canada)

 

Maar sommige Vikingen bleven onrustig. Reeds in 986 had Bjarni Herjoffson nog meer naar het westen land opgemerkt, maar hij vond het te onherbergzaam om aan te meren. Rond 1000 besloot de zoon van Erik de Rode, Leiff Eriksson, op zijn beurt een ontdekkingsreis te ondernemen. Na enkele weken stootte hij op een gebied dat hij volgens de sagen Vinland (Wijnland) noemde omdat er heerlijke wilde druiven groeiden. Waar dit Vinland lag is niet bekend, maar het moet ergens op de westkust van Canada geweest zijn. Hij bracht er de winter door, die volgens hem bijzonder zacht uitviel. Daarna keerde hij naar huis terug. Drie jaar later legde een schip onder leiding van zijn broer Thorvald eveneens op Vinland aan. De Vikingen stootten er op negen inheemse mannen in een kano, van wie ze er acht vermoordden. De negende kon ontsnappen en keerde met een stel helpers terug. Er ontstond opnieuw een gevecht, dat de Vikingen alleen dankzij hun superieure ijzeren wapens konden winnen. Thorvald werd echter door een pijl geraakt en overleed.

 


Het volledige artikel lezen? Neem dan vóór donderdag 11 augustus 16.00 uur een abonnement. Profiteer van de speciale aanbieding:

1 jaar Geschiedenis Magazine voor slechts € 37,50 (i.p.v. € 59,95) én cadeaus t.w.v. € 75,80

Schuilen in Artis' apenrots

Rubriek Onderduik

 

Tijdens de bezetting werd Amsterdam overspoeld door Duitse Wehrmachtsoldaten. Velen van hen waren jong en vrijgezel. In hun vrije tijd namen ze Nederlandse meisjes mee de stad in. Net als tegenwoordig was Artis een populaire bestemming: samen romantisch aapjes kijken. Wat de Wehrmachtsoldaat allerminst doorhad, was dat zich aan de achterkant van de apenrots regelmatig onderduikers schuilhielden.

Lees meer...

Vadertje Lenin gaat omver

beeldenstormBoer2

 

Ook in het recente verleden was er in Europa een beeldenstorm. In Moskou en andere steden in de voormalige Sovjet-Unie gingen na 1991 tal van beelden van communistische aartsvaders tegen de vlakte. Lange tijd stonden ze voor patriottisme en de nieuwe heilstaat, maar het waren inmiddels vooral zinnebeelden van onderdrukking geworden.

Lees meer...

Ondanks alles een held

DezemaandCasas 1

 

Bartolomé de las Casas heeft zich met praktijken ingelaten die we nu verachtelijk vinden. Hij emigreerde in 1502 als ongeveer 18-jarige naar Hispaniola. Columbus had dit eiland, waarop nu de Dominicaanse Republiek en Haïti liggen, tien jaar eerder voor Spanje geclaimd. Las Casas nam deel aan militaire expedities tegen de lokale bevolking en aan slavenjachten. Hij werd er tot Dominicaans priester gewijd en ging als geestelijke mee met de Spaanse conquistadores die in 1513 op Cuba bloedbaden aanrichtten onder Indiaanse stammen. 

Lees meer...

Beeldenstormen

RP-P-OB-66.160

 

Deze zomer 450 jaar geleden begon de Nederlandse Beeldenstorm - op 10 augustus 1566 in het West-Vlaamse Steenvoorde. De beweging verspreidde zich snel naar het oosten en noorden. Katholieke kerken en kloosters werden gezuiverd van heiligenbeelden en crucifixen, alles wat geassocieerd werd met de mis: ook hosties, altaren en priesterlijke gewaden moesten er op veel plaatsen aan geloven. Het vernielen van heilige beelden, plaatsen of objecten was in 1566 niet nieuw en evenmin uniek- West-Europees. 

Lees meer...

Geschiedenis Magazine: het komende nummer

De redactie is weer bezig met een prachtig nummer. Wat u daarvan kunt verwachten leest u hieronder. Dit nummer thuis ontvangen? Profiteer vóór donderdag 10 mei van onze introductieaanbieding: 1 jaar Geschiedenis Magazine van € 64,50 voor slechts € 37,50 én cadeaus!

 GM-04-2018

 

Willem van Oranje: wél een goed veldheer


Mike Harmsen
Op 11-jarige leeftijd erfde de Duitse Willem van Nassau de titel Prins van Oranje en kwam hij naar de Nederlanden. Hij kreeg een opleiding tot militair en vocht jarenlang mee in oorlogen van zijn heer, keizer Karel V. Hij werd leider van de Opstand tegen de nieuwe Spaanse koning Filips II en in 1568 vielen zijn legers de Nederlanden binnen. Bij Heiligerlee wonnen ze de eerste veldslag van de Tachtigjarige Oorlog, nu precies 450 jaar geleden. De invasie liep verder echter uit op een complete mislukking. Willems reputatie als veldheer is armzalig.

Hoe terecht is dat eigenlijk?

Middeleeuwen De Friese koning Redbad

Rob Meens
De Friese koning Redbad (ook wel Radbod) voerde rond het jaar 700 zijn mannen aan in vele oorlogen tegen de machtige Franken. In 711 kwam er vrede, en als onderdeel van de deal trouwde zijn dochter met de zoon van de hofmeier, de hoogste aan het Frankische hof en in feite de leider van het rijk. In de Middeleeuwen werd een mooi verhaal over Radbod verteld: hij weigerde gedoopt te worden door de missionaris Willibrord, omdat die zei dat de hemel alleen toegankelijk was voor gedoopte mensen. Radbod verkoos het edele gezelschap van zijn ongedoopte voorouders in de hel boven dat van gedoopte paupers in de hemel. Eeuwenlang hebben we zijn doopweigering beschouwd als bewijs dat Radbod de missionarissen koste wat het kost bestreed. Maar hij liet zijn dochter met een christen trouwen.

Hoe valt dit te rijmen?

RAMPJAAR 1672 Al het oorlogsnieuws te volgen via de Courant

Judith Brouwer
Het nieuws is tegenwoordig 24/7 te volgen, maar ook al in de 17de eeuw konden krantenlezers goed op de hoogte blijven. Dat was uiteraard vooral in oorlogstijden van levensbelang, zoals het Rampjaar 1672 toen de Republiek van drie kanten werd aangevallen en de schepen op zee gekaapt werden. Het landsbestuur, de militaire leiding maar ook kooplieden en reders wilden weten hoe het er voorstond en of ze bemanning of lading dreigden te verliezen. Van hen weten we al langer dat ze het nieuws goed volgden via de kranten. Wat we nog niet wisten: ook hun vrouwen deden dat.

OUDHEID Keizer Constantijn had écht een visoen - maar anders dan we altijd dachten

Joost Vermeulen
Het is een beroemd verhaal dat in vele prachtige schilderijen en prenten is verbeeld: de Romeinse keizer Constantijn had in 312 een visioen van een kruis. In de veldslag de volgende dag vocht hij onder het teken van de christelijke God. Hij overwon! Hierna maakte hij een eind aan de vervolging van de christenen. Sterker: hij begon het nieuwe geloof te begunstigen en legde zo de basis voor de Middeleeuwse christelijke kerk. Geschiedenis Magazine houdt dit verhaal tegen het licht.


Dit nummer thuis ontvangen? Profiteer voor donderdag 10 mei van onze introductieaanbieding!

1 jaar Geschiedenis Magazine van € 64,50 voor slechts € 37,50 + cadeaus!

Proefabonnement (2 nummers) voor slechts € 9,50


[ROCK'N' ROLL-LEGENDE] Ze waren eerder dan Elvis: de opzienbarende Indische Tielman Brothers


Harm Peter Smilde
Ze maakten furore in Nederland en Duitsland maar eerder al in hun geboorteland Indonesië: de Tielman Brothers. Hun vader was hun coach, en hij had als motto: de mensen luisteren met hun ogen. Vandaar dat de broertjes een spetterende show ontwikkelden. Dit gebeurde tijdens optredens voor militairen: de broers trokken per legertruck door oorlogsgebied op Java als onderdeel van het entertainmentprogramma voor de Nederlandse soldaten tijdens de 'politionele acties'.

Levensgevaarlijk: Zwarten gingen undercover als blank

Jaap Cohen
In de Verenigde Staten Amerika gold de regel: wie niet blank is, is zwart. En wie voor de jaren '60 zwart was, had zich aan allerlei vernederende segregatiewetten te houden. Wie zich eraan probeerde te onttrekken nam een levensgroot risico. Menige zwarte man die verdacht werd van het overtreden van raciale grenzen, is gelyncht. Dit gold uiteraard net zo sterk tijdens de slavernij. Toch zijn er (lichtgekleurde) zwarten geweest, voor en na het afschaffen van de slavernij, die het gewaagd hebben: zich voordoen als blanke. Maar als het lukte, bleek de nieuw verworven vrijheid een hoge prijs te hebben.

Voor welk land sneuvelde de anti-Turkse strijder Gotse Deltsjev in 1903?


Ivo van de Wijdeven
De Balkan heeft zich vanaf eind 19de eeuw stukje bij beetje los gevochten van het Ottomaanse Rijk. Deze guerillaoorlogen worden nog steeds herdacht en de mannen die het verzet tegen de Turken aanvoerden of er bij omkwamen, zijn nu nationale helden. Alleen kan het soms gebeurden dat zo'n verzetsheld door twee landen geclaimd wordt. Dit overkwam de onderwijzer Gotse Detsjev die zich tot leider van de revolutionaire onafhankelijkheidsbeweging opwerkte. Maar... van Bulgarije? Of toch Macedonië?

Vergeten verzetsheld WO II

Jan Brauer
Wie was de grootste sabotagepleger van Amsterdam tijdens de Tweede Wereldoorlog? Als u het niet weet, is dat niet vreemd. Deze held heeft nooit een beeld gekregen. Geschiedenis Magazine vertelt waarom niet.


Zo was het in de SCHOOLBANKEN in de GOUDEN EEUW


Piet de Rooij
Scholen doen tegenwoordig hun best om de belangstelling van leerlingen te wekken: door afwisseling in lesvormen, eigen inbreng en aansluiten bij wat de kinderen in hun vrije tijd doen. Dit was in de 16de en 17de eeuw ondenkbaar. Het verblijf in de schoolbanken hoefde niet ‘leuk’ te zijn, dit soort gevoeligheden viel buiten het voorstellingsvermogen van zowel onderwijzers als ouders. Leren was gewoon onaangenaam en bestond uit herhalen. Kinderen vonden het niks. Maar, en dit is misschien een les voor nu: dit schoolregime was buitengewoon succesvol.

De Koude Oorlog is wel degelijk voorbij


Doeko Bosscher
We horen het vaak in de media: er woedt weer een Koude Oorlog. Inderdaad zijn de verhoudingen met Rusland gespannen en horen we vaker krachtige taal vanuit de NAVO en Washington. Waarom pleit Doeko Bosscher er dan toch voor, de term Koude Oorlog te reserveren voor de periode 1945-1990?

Waarom een jonker socialist werd


Bart Lankester
Hij was getuige van alle grote gebeurtenissen in de 20ste eeuw en gaf mede vorm aan de Wederopbouw na de oorlog: Marinus van der Goes van Naters, een jonker die vol overtuiging koos voor het socialisme. Al was de enige arbeider die hij echt intiem kende de mijnwerkersdochter die als stenotypiste op zijn advocatenkantoor werkte, en met wie hij - een getrouwde man- een verhouding had.

Special Donker Verleden


Met behulp van geplastificeerde stafkaarten, historische documenten en vellen aantekenpapier analyseren Nederlandse militairen de verdediging van de Moerdijkbruggen op 10 mei 1940 – waar Duitse troepen binnen de kortste keren naar Dordrecht en Rotterdam door konden
stoten. Waarom bestuderen ze 78 jaar na dato opnieuw de situatie? Waarom namen in de 18de eeuw Nederlandse zomergasten in de Ardennen graag een kijkje bij de oude 17de-eeuwse forten daar? En waarom gaan er toeristen naar Auschwitz of zoeken dagjesmensen de pijnlijke confrontatie met het slavernijverleden in een stad?

Kinderen in de knel

Jacoline Zilverschoon
De regie over de jeugdzorg en het repareren van vastgelopen families is tegenwoordig in handen van de gemeente. Daar is veel ophef over. Tientallen zware beleidsnota’s en vele reorganisaties gingen eraan vooraf. Het kinderdorp Neerbosch bij Nijmegen, waar wezen een tweede thuis vonden, heeft 150 jaar lang de golven in de jeugdzorg meegemaakt.

Escape Room Slot Loevestein

Juliska Wijsman
Hugo de Groot ontsnapte in 1621 uit slot Loevestein. We weten allemaal hoe: in een boekenkist, geholpen door zijn vrouw Maria van Reigersberch en hun dienstmeisje Elselina van Houweningen. Maar zou het team van Geschiedenis Magazine ook weg weten te komen uit de nieuwe Escape Room van het slot?


Geschiedenis Magazine thuis ontvangen? Profiteer voor donderdag 10 mei van onze introductieaanbieding en ontvang dit prachtige nummer thuis.

1 jaar Geschiedenis Magazine van € 64,50 voor slechts € 37,50 + cadeaus!

Proefabonnement (2 nummers) voor slechts € 9,50


 

 

 

 

 

Onderduikhol in Drenthe

OnderduikLang niet alle onderduikadressen waren zo relatief gerieflijk als het Achterhuis van Anne Frank. Samen met haar familie beschikte ze er over een vrij ruim appartement, compleet met (provisorische) keuken en badkamer. Aan de andere kant van het spectrum zaten mensen verscholen in kieren en gaten, verstoken van bewegingsvrijheid. Soms besloten mensen zelfs letterlijk ondergronds te gaan.

Lees meer...

Miguel de Cervantes - Tegen geldzorgen vechten

12Wat een romanpersonage overkomt, is niet per se een autobiografisch verslag van het leven van de auteur. Dit leren we op school en het is een goede vuistregel. Maar soms mag je er een beetje van afstappen, zoals bij de avonturen van Don Quichot, de beroemdste schepping van de Spaanse schrijver Miguel de Cervantes (1547-1616). Niet dat je Cervantes mag vereenzelvigen met zijn hoofdpersoon Alonso Quijano, die door overmatige consumptie van ridderromans zelf een gestoorde ridder wordt.

 

 Marianne Mooijweer


Samen met zijn eenvoudige buurman Sancho Panza als schildknaap doolt hij door de streek La Mancha, de hoogvlakte ten zuiden van Madrid. Onder de fiere adellijke naam Don Quichot trekt hij nobel op zijn stoere raspaard Rocinante ten strijde tegen kwade tovenaars en boeven, beweert hij zelf. De lezer ziet door Cervantes’ humoristische satire wat hij werkelijk is: de ridder van de droeve figuur die op een vemoeide knol, gehuld in een papieren helm en zelfgemaakt harnas, windmolens voor vijandige reuzen verslijt.

 

Barbarijse zeerovers

Het aantrekkelijke van het boek zit hem, behalve in de levendige dialogen, in de confrontatie van de waandenkbeelden van Don Quichot met de werkelijkheid. Die wordt vertegenwoordigd door de nuchtere dikzak Panza die van de gewone geneugten des levens houdt <H> Panza betekent pens <H> en door andere aardse personages. Ook de verhalen die Cervantes erin verwerkte, gaan erover hoe de wereld echt in elkaar zit. In een ervan laat Cervantes de romanfiguren wel degelijk beleven wat hem zelf overkwam, namelijk dat hij vijf jaar als blanke slaaf voor Barbarijse zeerovers in Noord-Afrika heeft moeten werken. Hij voer in 1575 op de Middellandse Zee op de galei El Sol toen die werd gekaapt en de opvarenden werden verkocht als slaaf op de markt in Algiers. Pas in 1580 konden zijn ouders hem vrijkopen en keerde hij terug naar Spanje. Het avontuur verwerkte hij in Don Quichot en een paar toneelstukken.


Cervantes was met de El Sol op weg naar huis. Hij was vijf jaar in het buitenland geweest om er geld te verdienen. Zijn familie was niet rijk. Over de jeugdjaren van Cervantes is weinig bekend, maar wel is vrij zeker dat hij weinig formele scholing heeft gehad, dat vader Cervantes als kapper en chirurgijn aan lagerwal was geraakt en het zich niet kon permitteren om boekenwurm Miguel naar een universiteit te sturen. In 1569 verliet de 22-jarige zoon het land en werd na een tijdje soldaat in Napels, toen een Spaanse kroonkolonie. Hij vocht onder andere in de Slag bij Lepanto (1571) tegen de Turken, zeer dapper volgens verschillende ooggetuigen. Zijn linkerhand raakte er voorgoed bij verlamd.


Worstelen met de financiën
3Cervantes had al voor hij uit Spanje vertrok literaire aspiraties <H> zijn eerste gedicht was net gepubliceerd <H> en toen hij uit Algiers terugkwam, probeerde hij aanvankelijk rond te komen als schrijver. Er kwamen wel wat toneelstukken van hem in de theaters die toen net in de Spaanse steden verschenen, maar het publiek was er matig over te spreken, hoewel de acteurs niet werden weggehoond of bekogeld met groenten, zoals Cervantes zelf trots vaststelde. Veel van deze stukken zijn verloren gegaan, maar wat er rest is wat serieuzer van toon dan de komedies waarmee bijvoorbeeld zijn tijdgenoot Lope de Vega succes had. Cervantes zal niet veel theaterdirecteuren hebben gevonden die ze op de planken wilden brengen; in elk geval lukte het hem zo niet om voldoende geld te verdienen voor zichzelf en zijn gezin. (Hij trouwde in 1584 en had zijn dochter uit een eerdere verhouding bij zich in huis.)


Hij maakte pas met de publicatie van Don Quichot een klapper, in 1605. De jaren ervoor heeft hij geworsteld met zijn financiën - en er na trouwens ook, want hij had geen talent voor cijfers en boekhouden. Hij solliciteerde naar ambtenarenbaantjes, ook in de Spaanse koloniale gebieden in Amerika, maar slaagde er niet in een vaste betrekking te vinden. Zo heeft hij een tijdje in Andalusië achterstallige belastingen geïnd en was hij een jaar bevoorradingsintendant voor de Armada, de grote vloot waarmee koning Filips ii in 1588 Engeland wilde aanvallen. Om geld, olie of graan los te krijgen van de boeren trok hij dus maanden over het hete en stoffige platteland - óók een ervaring die in Don Quichot terugkomt.


Wat Cervantes ook ondernam, een vast inkomen leverde het niet op, en áls hij werk had, maakte hij van de administratie vaak weer een potje. Door conflicten met superieuren of omdat hij zijn schulden niet op tijd betaalde, kwam hij zelfs een paar keer in de gevangenis.
Hij bleef wel schrijven. In 1605 publiceerde een boekhandelaar in Madrid zijn Don Quichot, wat meteen een succes werd en hetzelfde jaar ook in andere steden herdrukt werd. Nu kreeg hij ook makkelijker ander werk gepubliceerd: lange gedichten, nog weer wat toneelstukken en korte verhalen, een genre dat hij vernieuwde omdat hij als eerste niet het Latijn maar het Castiliaans gebruikte.


Voor de wind ging het hem financieel nog altijd niet. Hij zocht en kreeg mecenassen. In 1615 droeg hij het tweede deel van Don Quichot op aan een van hen, en in een werk van enkele maanden later richt hij zich opnieuw beleefd maar met humor tot deze graaf van Lemos. Cervantes ligt ziek te bed, 'één voet al in de stijgbeugel, de doodskleur reeds op de kaken', schrijft hij, maar hoopt de graaf nog te zien; 'de benauwdheid neemt toe, de hoop af'. Cervantes overleed vier dagen erop.


Literaire canon
De auteur heeft er nauwelijks van geprofiteerd, maar Don Quichot kreeg ook in het buitenland snel lezers, in de noordelijke Nederlanden aanmerkelijk later dan in bijvoorbeeld Engeland en Frankrijk. Dit kwam door de Tachtigjarige Oorlog. Van een Spaanse schrijver wilden we hier toen weinig weten. In 1643 pas kwamen hier zijn Voorbeeldige Novellen uit, in 1657 een integrale vertaling van beide delen van Don Quichot.


Het werk is inmiddels in zestig talen vertaald; overal ter wereld betekent 'tegen windmolens vechten' een denkbeeldig gevaar bestrijden en 'donquichotterie' ondoordacht idealisme. Door bewerkingen voor kinderen en film- en musicalversies is dit vreemde span, de man van La Mancha hoog te paard naast zijn dikbuikige, kritische assistent op een ezel, een algemeen bekend beeld. Verschillende componisten hebben het verhaal of hoogtepunten eruit op muziek gezet. Cervantes zelf heeft balladen gecomponeerd voor Don Quichot en verweefde veel liederen en dansen in de avonturen van zijn dolende ridder. Hij moet veel van muziek geweten hebben en hij bespeelde vast zelf een vihuela om met een lied zijn geldzorgen weg te zingen denkt Jordi Savall die in 2005 de muziek uit Don Quichot op de plaat heeft gezet.
In 2015 werden Cervantes' stoffelijke resten ontdekt; enige eeuwen waren die spoorloos geweest. Er volgde een officiële herbegrafenis in Madrid, met militaire eer, omdat hij ooit soldaat voor Spanje was geweest. Zijn verjaardagen worden in het hele land gevierd met voorleessessies. Cervantes stierf arm, maar voert nu dan toch de literaire canon in Spanje aan.

*  Uw e-mailadres

*
  Voer de code in: