Muziek en politiek in de Oudheid

1 Onno

 

Recent vond de 49e editie van Pinkpop plaats, een festivalweekend vol muziek uit binnen- en buitenland. Het is een van de vele festivals deze zomer waar de muziekliefhebber z'n hart kan ophalen. In de Oudheid diende muziek niet louter tot vermaak, maar had vaak - zoals ook later in de geschiedenis - een politieke of religieuze functie en betekenis. Lees hier meer over dansende en zingende Griekse diplomaten: 

 

Onno van Nijf

 

Gezanten spannen zich in 

Muziek en politiek gaan al eeuwen goed samen. In de Griekse Oudheid ging het niet zozeer om professionele entertainers die werden ingehuurd voor een side-show. Vaak waren het de burgers en diplomaten zelf die de optredens verzorgden. Enkele inscripties uit de 2de eeuw v.Chr. bieden een aardig inkijkje in wat een veelvoorkomend verschijnsel moet zijn geweest. Gezanten, afkomstig uit enkele Klein-Aziatische steden, waren naar steden op Kreta gezonden. Hier moesten zij de inwoners zover krijgen religieuze vieringen officieel te erkennen en er zo mogelijk aan deel te nemen. De inscripties laten zien dat de gezanten zich inspanden om het de Kretenzers naar de zin te maken. De gezanten leerden verschillende oude Kretenzische liederen en brachten die onder begeleiding van citermuziek publiekelijk ten gehore.

 

Gevleid 

Een van de gezanten schreef een episch gedicht over 'Kreta en goden en halfgoden die op Kreta waren geboren' dat hij zelf onder muzikale begeleiding presenteerde. Deze acties hadden het beoogde effect: de Kretenzers voelden zich gevleid. Op hun beurt complimenteerden zij de gezanten en de steden in Klein-Azië voor het belang dat men daar hechtte aan paideia - de traditionele Griekse cultuur.

 

2 Onno
Muziek hoore bij de vorming en het leven van de antieke burger. Vaasschildering uit ca. 420 v. Chr. van een symposium (feest), met een vrouwelijke aulosspeler. 

 

Culturele bagage 

Het is goed mogelijk dat in bovenstaand geval de diplomaten waren uitgezocht op hun muzikale, poëtische en muzikale talenten - we weten dat men soms ook wel ‘professionele’ artiesten meenam. Maar duidelijk is dat zang en dans deel uitmaakten van de culturele en politieke bagage van een antieke polisburger. Politieke en muzikale vorming gingen hand in hand. Muziek werd onderwezen in de Griekse gymnasia. Dit waren niet zozeer sportscholen, maar scholen in burgerschapsvorming. Griekse burgers kregen een reeks van vaardigheden aangeleerd die van belang werden geacht voor het goed functioneren in/van de polisgemeenschap. Een inscriptie uit Chios laat zien dat knapen en efeben (jonge mannen van weerbare leeftijd) zich met elkaar moesten meten in voordrachten in proza en poëzie (veeleer gezongen dan voorgelezen), zang en citerspel en atletische disciplines.

 

Teken van beschaving 

We kunnen ervan uitgaan dat deze onderdelen ook in andere steden op het curriculum stonden. Muziek vormde met sport en retorica de ideale voorbereiding op een leven als polisburger en werd zelfs gezien als een teken van beschaving. De Griekse historicus Polybius (203-120 v.Chr.) spreekt over de ‘beschavende en verzachtende werking’ van muziek. Hij heeft een snijdend commentaar op het stadje Kynaitha in Arcadië, waar men de muzikale vorming verwaarloosde. Het gevolg was een wrede burgerstrijd en slechte relaties met de buursteden die zich met de amuzikale Kynaithiërs niet verbonden wensten te voelen.

 

3 Onno

Apollo, god van de muziek. Zijn instrument is de citer, zoals afgebeeld op een beker uit de 5de eeuw v. Chr.

 

Koren 

In veel gevallen konden de jongeren het geleerde gelijk in de praktijk brengen. Tijdens religieuze festivals en processies waren vaak koren van jongeren en efeben actief. Deze koren speelden ook een belangrijke rol in officiële representaties, zoals bij de ontvangst van buitenlandse machthebbers. Een beroemd voorbeeld is de hymne die de Atheners zongen voor de Macedonische koning Demetrius (zie kadertekst), omstreeks 200 v.Chr overgeleverd door de Griekse taalkundige Athenaeus. Toen de Romeinse keizers het in de Griekse wereld voor het zeggen kregen, werden dergelijke koren geïnstitutionaliseerd in het kader van de keizercultus - een ware mengeling van religie en politiek. Maar ze waren ook buiten de stad actief, want ze namen regelmatig deel aan politieke en andere gezantschappen.

 

Muzieknotatie

Het is de vraag hoe deze liederen geklonken hebben. De melodieën zijn verloren gegaan, maar we kunnen er ons wel een voorstelling van maken. De liedteksten werden soms op steen gesteld en in een klein aantal gevallen bevatten de inscripties ook een vorm van muzieknotatie. Blijkbaar wilde men ook de wijze van uitvoering zoveel mogelijk voor het nageslacht vastleggen. De beroemdste voorbeelden komen uit de het oude orakelheiligdom Delphi, waar ze ingegrift staan op de tempelmuren. Het gaat om hymnen voor Apollo die gezongen werden door Atheense gezantschappen. Deze zullen niet veel verschild hebben van de meer politiek getinte gezangen. De grens tussen godsdienst en politiek was immers moeilijk te trekken. Muziekhistorici, zoals de Française Annie Bélis en haar ensemble Kérylos, hebben historisch verantwoorde uitvoeringen gemaakt. Het is voor de moderne luisteraar misschien even wennen, maar ze bieden wel een manier om de Oudheid ook in muzikaal opzicht te ervaren.

 

KADER: 

 

'Tot jou bidden we dat je voor vrede zorgt'

De Macedonische heerser Demetrius werd in 291 of 290 v.Chr in Athene ontvangen door koren van enthousiaste burgers die hem volgt toezongen. 'Zie de grootste van de goden - en de meest geliefde, zijn hier in onze stad: want Demeter en Demetrius heeft dit moment hier samen gebracht: zij komt de heilige mysteriën vieren van Kore, haar dochter, en hij is uitgelaten en mooi zoals het een god past, en lacht ons toe; Hoe nobel ziet hij eruit, met al zijn vrienden in een kring, en hijzelf in hun midden - zijn vrienden als sterren en hijzelf als de zon. Groet o zoon van de machtige Poseidon en Aphrodite. Want de andere goden houden zich ver - of hebben geen oren - of zijn er niet - of ze geven niets om ons, maar jou zien we in ons midden, niet van hout of steen gemaakt - maar echt. En tot jou bidden we dat je voor vrede zorgt - o allerliefste - want dat ligt in jouw macht.'

 

Uit Athenaeus, Deipnosophistae 6, 252 b-d.

 

Onno van Nijf is hoogleraar Oude Geschiedenis aan de Rijksuniversiteit van Groningen en redacteur van Geschiedenis Magazine. 

 

Afbeelding: Dans en muziek speelden een belangrijke rol tijens de Panathenaia, een jaarlijks religieus festival in Athene dat open stond voor alle Grieken. Afgebeeld is e Pyrrhische dans: Spartaanse soldaten in wapenuitrusting voeren aanvals- en verdedigingsbewegingen uit. Door Lawrence Alma-Tadema (1869), Guildhall Art Gallery, Londen. 

Aanmelden nieuwsbrief