Waarom trouwde men in de Griekse Oudheid?

Hooff 1  VOORBEELDcrop

 

Trouwen uit wederzijdse liefde is een westerse ontwikkeling. Het huwelijk is in een groot deel van de wereld vooral een overlevingseenheid. Anton van Hooff gaat na hoe dat zat bij de oude Grieken.

 

Mooiste vrouw van alle 

‘Die Kandaules nu was verliefd op zijn eigen vrouw.’ Met deze voor de antieke lezer verrassende mededeling begint Herodotus het kostelijke verhaal over de val van deze Lydische koning. ‘In zijn verliefdheid geloofde hij namelijk dat ze verreweg de mooiste vrouw van alle was.’ Om zijn vertrouwde lijfwacht Gyges daarvan te overtuigen dwong Kandaules hem zich achter de open deur van de slaapkamer te verbergen zodat hij onbespied Kandaules’ vrouw zou kunnen bewonderen als ze haar kleren had uitgedaan. Zij zag echter Gyges naar buiten glippen. Ze hield zich stil ‘hoewel ze te schande was gemaakt’. Toen het dag was, ontbood ze hem. Ze stelde hem voor de keuze: direct te worden gedood zodat hij nooit meer kon zien wat hij niet mocht óf haar man te doden. Hij koos voor zijn eigen leven. ’s Avonds stelde ze Gyges met een dolk op achter dezelfde deur. Toen Kandaules insliep, doodde Gyges hem en verwierf zo het leven en het koningschap.

 

Geen affectieve relatie 
Ook Xenophon vertelt het in zijn Symposion als iets opmerkelijks:‘Nikeratos houdt, naar ik hoor, van zijn vrouw en hij ondervindt van zijn vrouw wederliefde.’ Het huwelijk werd in de oudheid dan ook niet in de eerste plaats gezien als een affectieve relatie. Huwelijken werden tussen ouderparen, soms met behulp van koppelaarsters, gearrangeerd. Dit betekent geenszins per se een ongelukkige verhouding, we weten door ervaringen met zulke huwelijken in onze wereld dat mettertijd vaak respect en genegenheid komen - romantiek als basis van het westerse huwelijk is doorgaans ook maar beperkt houdbaar en geen garantie voor bestendigheid.

 

Oudedagsvoorziening
Wat was het doel van het huwelijk? In een proces tegen een hetaira, een ontwikkelde en cultureel onderlegde prostituee, laat een Atheense redenaar zich verleiden tot deze boutade: ‘We hebben immers hetaeren voor het genot, concubines voor het dagelijkse lichaamsonderhoud, maar echtgenotes om wettige kinderen te maken en een betrouwbare hoeder van het huishouden te hebben’ (Pseudo-Demosthenes, Tegen Neaira 122). Van die verdeling gaat ook Ischomachos uit, die zijn vijftienjarige echtgenote heel bevoogdend toespreekt: ‘Zeg me, vrouw, je bent je wel bewust waarom ik jou genomen heb en je ouders je aan mij gaven? Dat ik volop kans had met iemand anders het bed te delen, is ook jou wel duidelijk. Ik overwoog voor mijzelf, en jouw ouders deden dat voor jou, welke gemeenschap van huis en kinderen de beste was die we konden nemen. Daarom koos ik jou en je ouders kennelijk mij uit andere kandidates. Als de godheid ons ooit kinderen geeft, zullen we ons over hen beraden hoe we hen het beste zullen opvoeden. Dat is immers voor ons een gemeenschappelijk belang om de beste “mantelzorgers” te krijgen.’ Mantelzorgers is mijn bewust modieuze vertaling voor wat in het Grieks wordt aangeduid als ‘bondgenoten en ouderdomverzorgers’ (gèroboskoi). Vervolgens instrueert Ischomachos even paternalistisch hoe zijn vrouw, wier naam niet valt, het huishouden diende te bestieren (Xenophon, Oikonomikos 7,3-41).
Het doel van het huwelijk was dus kinderen krijgen, als een oudedagsvoorziening. Na de dood van de ouders zorgden zij tevens voor het continueren van de familie door de familiegraven te blijven verzorgen. Als er geen kinderen (meer) waren, was adoptie de enige weg om het voortbestaan van de familielijn te verzekeren.

 

Hysterische klachten?
Kinderen moesten er van komen. De baarmoeder, hystera, werd geacht naar ontvangenis te hunkeren. Als die uitbleef, ging zij als een soort Pacman in de buik op zoek naar zaad. Dat gewoel in haar binnenste maakte de vrouw ‘hysterisch’. Het uitblijven van zwangerschap was volgens een arts de verklaring voor veel ‘hysterische’ klachten zoals angst en depressie.

 

 

Hoe legde de arts dit precies uit? En wat vindt een moderne sociaal psycholoog hiervan? En mocht er in de Griekse Oudheid gescheiden worden? Lees het in ons april-nummer, nu nog in de winkel!

 

Afbeelding: Liefde op een Atheense vaas uit ca. 420-400 v. Chr., Getty Museum, Los Angeles. 

Aanmelden nieuwsbrief