Karl Marx in Zaltbommel

karl marx

 

In het Duitse Trier is een vijf meter hoog standbeeld van Karl Marx gearriveerd. Op 5 mei, op Marx' 200ste verjaardag, zal het beeld officieel worden onthuld. Tegen het beeld kwam echter veel protest, niet in de laatste plaats omdat het is geschonken door China, officieel nog altijd een communistische staat. Karl Marx bracht ook veel tijd door in Nederland. Wat trok hem daar zo? Joost Vermeulen citeert uit Marx’ brieven en wandelt door Trier aan de vooravond van de grote herdenking.

 

Karl Marx werd 200 jaar geleden geboren in Trier. Zijn grote theoretische werken over economie en maatschappij schreef hij in Brussel en Londen, maar hij bracht ook vele gelukkige uren door in Zaltbommel.

 

Bloedverwanten

De Haarlemse uitgeverij Tjeenk Willink vond in 1879 Karl Marx wel iemand om aandacht aan te besteden. In haar reeks korte biografieën van beroemde tijdgenoten Mannen van beteekenis in onze dagen wijdde ze een boekje aan de schrijver van werken als Het Communistisch Manifest (1847) en Het Kapitaal (waarvan het eerste deel drie jaar eerder was verschenen). Het boekje van Tjeenk Willink was de eerste bibliografische schets van Marx in Nederland; de auteur was Arnold Kerdijk, een journalist en progressief-liberale politicus. Hij vermeldt in een voetnoot: ‘Misschien is het slechts weinigen bekend, dat een onzer meest geziene advocaten en de echtgenote van twee predikanten der hervormde kerk in ons vaderland tot de nog levende bloedverwanten van Marx behoren.’

 

Zaltbommel

Kerdijk noemt hen niet bij naam, maar hij heeft het over August Philips en Nanette Roodhuyzen-Philips en Nanette van Anrooy-Presburg, respectievelijk kinderen van een zuster en een dochter van een broer van Marx’ moeder: Henriette Presburg, geboren in Nijmegen in het gezin van een rijke Joodse textielhandelaar en getrouwd met de Duitser Herschel/Heinrich Marx. Over de Nederlandse familieleden en over Marx’ meer dan bijzondere band met Zaltbommel, waar een groot deel van deze tak van zijn familie woonde, vermeldt Kerdijk in zijn biografische schets verder niets. Ook veel latere historici en Marxbiografen geven maar heel weinig informatie over Marx’ liefde voor Nederland en zijn Nederlandse verwanten.

 

Perfect Nederlands

De onbekendheid in Nederland over haar vaders band met het land van zijn moeder wekte ook verbazing bij Marx’ dochter Eleanor. Toen geestverwant Franc van der Goes bij de tienjarige herdenking van de sterfdag van Marx in 1893 een artikel over zijn vroege jaren publiceerde, becommentarieerde Eleanor dat uitvoerig. Ze was zelf ook actief in de socialistische beweging en stuurde Van der Goes een lange brief over haar vaders Nederlandse familiebanden; ze vermeldde en passant dat hij ‘perfect Nederlands las en verstond maar het niet zo goed sprak’.

 

marx

Zaltbommel in de 19e eeuw, met de iconische spitsloze grote kerk (Stadtmuseum Simeonstift Trier)

 

Marx werd op 5 mei in 1818 in Trier geboren en woonde het grootste deel van zijn leven in Engeland, maar beheerste kennelijk toch het Nederlands goed. Dit was ongetwijfeld te danken aan zijn moeder. Van Henriette Presburg is bekend dat ze haar hele leven Nederlands is blijven spreken. Haar man Herschel Marx ging zich Heinrich noemen nadat hij zich rond 1820 liet dopen. Dit had vooral een praktische reden. Als Joodse advocaat kon hij niet toegelaten worden tot het hof van beroep in Trier. Ook de vier kinderen en als laatste Henriette zijn gedoopt. Met zoon Karl sprak zij vermoedelijk een mengeling van Nederlands, Duits en een vleugje Jiddisch.

 

De familie Philips

Het meeste contact had Marx in Nederland met de familie van zijn moeders zuster Sophie Presburg. Zij was getrouwd met de rijke Nederlandse tabakshandelaar en belegger Lion Philips en woonde met hem in Zaltbommel. Zij waren de grootouders van de stichters van de Philipsfabrieken, Anton en Gerard.

Marx verbleef tot de dood van zijn oom Lion, in 1866, regelmatig in de grote woning van de familie Philips aan de Markt te Zaltbommel. En die bezoeken dienden niet alleen maar om, zoals veel biografen en historici hebben beweerd, bij zijn rijke familieleden geld los te peuteren. Karl koesterde een diep en oprecht respect voor zijn ruim twintig jaar oudere oom en stak dit niet onder stoel of banken, zo blijkt uit een brief die hij oom Lion stuurde na een blijkbaar zeer geslaagd bezoek aan Zaltbommel:


Beste oom

In de eerste plaats moet ik je dank zeggen voor de grote gastvrijheid die jij mij weer betoond hebt en de fijne tijd die ik in jullie huis heb doorgebracht. Om niet in verdenking te komen dat ik vlei, wil ik alleen maar in het voorbij gaan aanduiden wat voor een genot het voor mij was om om te gaan met een man van jouw ervaring, die enerzijds zo humaan zonder vooroordeel en origineel naar het reilen en zeilen van de wereld kijkt en die anderzijds het vuur en de onstuimigheid van de jeugd heeft bewaard

(citaten van Marx’ vertaalde brieven uit Jan Gielkens, Was ik maar weer in Bommel. Marx en zijn Nederlandse verwanten, IISG, 1997).

 

Hoe uitte Marx zijn waardering voor Nederland nog meer? Met wie maakte hij lange wandelingen langs de Waal? En: was er toch ook een andere kant aan al deze genegenheid en liefde voor zijn Hollandse verwanten? Lees verder in ons aprilnummer, nu in de winkel!

 

Afbeelding: Portret door Willi Sitte, bruikleen van de Bondrepubliek Duitsland aan Stadtmuseum Simeonstift Trier.

 

Vanaf 5 mei 2018 is Trier een heel jaar lang het centrum van de wereldwijde Karl Marxherdenking. Het belangrijkste onderdeel van deze viering is het tentoonstellingsproject Karl Marx: Leben, Werk und Zeit. De tentoonstelling vindt plaats in de twee grootste musea van de stad: Het Rheinisches Landesmuseum en het Stadtmuseum Simeonstift.

 

*  Uw e-mailadres

*
  Voer de code in: