Menselijke proefkonijnen

sparks3

 

The immortal life of Henrietta Lacks, een recente film geproduceerd door Oprah Winfrey, vertelt het tragische verhaal over de zwarte kankerpatiënte die overleed in 1951, en wier kankercellen zonder toestemming volop gebruikt zijn voor medisch onderzoek. Henrietta Lacks zelf werd medisch behandeld. Veel schrijnender is daarom het verhaal van de zieke zwarte mannen in Alabama dat Liesbeth Sparks vertelt in Geschiedenis Magazine.

 

Syfilis

De koffiekamer van het kantoor van de Public Health Service (PHS) in San Francisco, november 1966. De 28-jarige Peter Buxtun, die als sociaal werker mannen moet opsporen met een seksueel overdraagbare aandoening om hen zo snel mogelijk naar een kliniek te brengen, hoort collega’s van de afdeling Geslachtsziekten praten over een oude zwarte heer met syfilis die er van een privé-arts in Alabama penicilline voor kreeg. Prompt had een overheidsarts woedend verhaal gehaald: ‘Je hebt een van onze proefpersonen verpest! Je hebt iemand behandeld die niet behandeld had mogen worden.’

Buxtun doet navraag, krijgt van de communicatieafdeling van de PHS een stapel wetenschappelijke artikelen en komt erachter dat honderden zwarte mannen in Alabama al sinds 1932 betrokken zijn bij een grootscheepse studie naar syfilis. De PHS, en later het Center for Disease Control (CDC), hebben vierhonderd mannen die eraan lijden jaarlijks onderzocht, maar geen enkele medicatie verstrekt. Tweehonderd gezonde mannen fungeren als controlegroep.

 

Nazi-experimenten

Dit is voor Buxtun onverteerbaar. De PHS is een overheidsdienst voor openbare gezondheidszorg, die hem betaalt om mensen met een geslachtsziekte te laten behandelen. Dat diezelfde PHS syfilispatiënten opzettelijk onbehandeld laat, is voor Buxtun helemaal onbegrijpelijk omdat er al sinds 1947 een prima medicijn beschikbaar is: penicilline. Hij schrijft zijn chef dat de dienst in feite nazi-experimenten dunnetjes overdoet. ‘Waarom zouden onderzoekers geduldig het heengaan van Amerikaanse syfilislijders afwachten en observeren? ’ Hij krijgt geen reactie.

 

Medicinale cocktail

Syfilis was tot de uitvinding van penicilline moeilijk te behandelen. De enige remedie was een prijzige cocktail van arsenicum met zware metalen zoals kwik. Vandaar het Engelse gezegde ‘A night with Venus, a lifetime with Mercury’. Daar kwam bij dat het verloop van de ziekte en het effect van de behandeling verschilden van patiënt tot patiënt. Stierf een patiënt niet aan de ziekte, dan soms aan de dodelijke medicatie.

 

'The negro menace'

Begin jaren ’30 wil de afdeling Geslachtsziekten van de PHS een onderzoek naar syfilis opzetten. Waarom overlijdt niet elke patiënt eraan? Is de kostbare behandeling wel rendabel? En wat zijn precies de effecten op zwarte lijders? De PHS-onderzoekers hebben het vermoeden dat een relatief groot percentage van de zwarte bevolking in de Verenigde Staten besmet is. Dit vermoeden, dat mede voortkomt uit racistische aannamen over seksuele promiscuïteit van zwarten, is voor de onderzoekers een punt van zorg, vanwege de lijders zelf maar ook vanwege het besmettingsgevaar. Syfilis wordt al jaren beschouwd als ‘the negro menace to the health of the white race’. Of, zoals een Texaanse arts het in 1915 op een medisch congres formuleerde: ‘Het is godgeklaagd hoeveel venerische infecties er zijn onder de kindermeisjes van onze kinderen, de koks in onze huizen, de bedienden die onze automobielen rijden, onze kleren wassen en iedere dag toegang hebben tot onze huizen, waar persoonlijk contact het gevaar zeer vergroot.’

 

 Bekijk hier de trailer van de film The Immortal Life of Henrietta Lacks (2017)

 

Raciale uitsplitsing

Dat de PHS zich afvraagt hoe de ziekte bij specifiek zwarte lijders verloopt, past in het wetenschappelijk denken van die tijd. Westerse medici beschouwen witte en zwarte lichamen als wezenlijk verschillend. Studieonderwerpen als ‘De schedel bij blanke en negerfoetussen en baby’s’ en ‘Het gewicht van negerhersens’ baren totaal geen opzien.

Zo voelt men ook bij het onderzoek naar syfilis de noodzaak tot raciale uitsplitsing. Syfilis bij zwarten was nooit onderzocht - de Noor die tussen 1890 en 1910 in Oslo het verloop van de ziekte bestudeerde, had alleen witte deelnemers. De (racistische) hypothese van de PHS is dat zwarte mannen een heel ander, ernstiger ziektebeeld laten zien, en pas als dat in kaart is kan de behandeling naar ras gespecificeerd worden. Dit betekent dus onder andere dat deze openbare gezondheidsdienst pas in een laat stadium naar genezingsmethoden zoekt. Eerst wil hij tot in detail bestuderen hoe de ziekte onbehandeld verloopt bij zwarten.
Maar hoe komt de dienst aan proefkonijnen?

 

Hoe verliep het onderzoek van de PHS naar het verloop van syfilis bij zwarte mannen? Wat deed het experiment bij Herman Shaw, die onbewust jarenlang leed aan een gevaarlijke geslachtsziekte zonder behandeld te worden? En wat was de nog duisterdere variant van het experiment in Guatemala? Lees verder in ons aprilnummer, binnenkort in de winkel!

 

Afbeelding: Geruststellende poster uit de jaren ’40: de dokters hebben syfilis onder controle, laat u testen en neem uw medicijnen. Alleen gold dit niet voor sommige zwarte mannen.

 

Aanmelden nieuwsbrief