Boekbespreking 'De Reformatie'

Dereformatie4

 

Deze boekbespreking is gepubliceerd in ons maart-nummer, dat vanaf vrijdag 2 maart in de winkel ligt. De prijs die in het tijdschrift bij het boek is afgedrukt, is onjuist. Lees hier de complete boekbespreking mét de juiste boekgegevens erbij. 

 

Vrijheid, verdeeldheid & verzet 

De 16de eeuw was een turbulente tijd: de Rooms-Katholieke Kerk lag onder vuur, pausen werden beschimpt, kerken beschadigd. Het eigen geweten, de vrije wil en het vrije woord leken het te winnen van katholieke rituelen en voorschriften. Politieke, dynastieke en economische belangen bepaalden de koers van vorsten en hun onderdanen. De Reformatie leidde niet alleen tot vrijheid, maar ook tot verdeeldheid en verzet.  

 

Een soort sterrenstatus

Ruim 500 jaar geleden wist Maarten Luther, grondlegger van de Reformatie, handig gebruik te maken van oude en nieuwe media om zijn gedachtegoed te verspreiden en tegenstanders de mond te snoeren. Via preken, pamfletten, prenten en portretten verspreidde hij zijn bezwaren tegen de katholieke kerk, bereikte hiermee een groot publiek en verwierf een soort sterrenstatus. 

 

Een snerende Hendrik VIII

Toch was niet iedereen gecharmeerd van de ideeën van de augustijner monnik, die na zijn studie in Erfurt lesgaf in Wittenberg. Zo verdedigde de Engelse koning Hendrik VIII in 1521 het gezag van de paus en het heilige karakter van het huwelijk. Hij ging in tegen Luthers stelling dat er maar twee sacramenten bestaan, de doop en het avondmaal, en was een vurig verdediger van de zeven sacramenten van het katholieke geloof. Toen Luther in 1525 in het huwelijk trad met de voormalige non Katharina von Bora, sneerde Hendrik dat Luther zijn hervorming alleen was begonnen omdat hij zijn seksuele begeerten niet kon beheersen. 

 

Herbronning

Dat Hendrik VIII zich in de jaren dertig afkeerde van Rome en zichzelf uitriep tot hoofd van een nieuwe Engelse staatskerk, de Anglicaanse kerk, laat zien dat de ‘herbronning’ van theologische opvattingen soms ook voortkwam uit politiek of persoonlijk opportunisme. Het feit dat de keurvorst van Saksen Luther in bescherming nam, had ongetwijfeld te maken met zijn wens om zich af te zetten tegen keizer Karel V. En die had op zijn beurt de steun van de Rijksvorsten nodig om zich de Turken van het lijf te houden. Met als uitkomst dat vanaf 1555 in het Duitse Rijk gold dat de vorst bepaalde of zijn land protestant dan wel katholiek was. 

 

Opstand

De Reformatie fungeerde als katalysator in een toch al turbulente tijd. Ook zonder ‘smaakmakers’ als Luther en Hendrik VIII zou Europa er in 1600 heel anders hebben uitgezien dan in 1500. De wereld werd steeds groter, de economie veelzijdiger en de bevolking talrijker. Luther was niet de enige die in het geweer kwam tegen misstanden in de katholieke kerk, zoals de aflaathandel. Op veel plekken klonken protesten, kwamen mensen in opstand en werden zondebokken aangewezen. 

 

Historisch, niet theologisch

Het boek De Reformatie beschrijft bovenstaande ontwikkelingen uitvoerig. Wat gebeurde er in het Europa van de 16de eeuw? En naar welke kant sloeg de politieke en godsdienstige balans uiteindelijk door? De insteek is historisch, dus niet per se theologisch. De vijftien auteurs, waaronder bekende historici als Wim Blockmans, Willem Frijhoff en kunsthistorica Ilja M. Veldman, schetsen vanuit diverse invalshoeken hoe mensen inspeelden op de omstandigheden. Het nieuwe denken kwam beslist niet uit de lucht vallen, maar sloot aan op eerdere religieuze hervormingsbewegingen, zoals de Moderne Devotie, of de ideeën van de Tsjech Johannes Hus, die in 1415 op de brandstapel was geëindigd. 

 

Een overzichtswerk

Ook binnen de kerk van Rome was sprake van vernieuwing en verzet. Zo bleek de jezuïetenorde een krachtig instrument om terug te keren naar de zuiverheid van het katholieke geloof. Eigenlijk was de Reformatie geen breuk, maar een breukvlak: de omslag die Europa doormaakte, kende veel verschillende richtingen en accenten. En de uitkomsten waren heel divers. Denk bijvoorbeeld aan de acties van radicale hervormers als de Wederdopers en de opstand tegen Spanje in de Nederlanden. Deze diversiteit komt goed uit de verf in dit toegankelijk geschreven en mooi geïllustreerde overzichtswerk. 

 

BOEKINFO: 

Huib Leeuwenberg, Henk Slechte en Theo van Staalduine (red.),De Reformatie. Breuk in de Europese geschiedenis en cultuur (Zutphen 2017) Walburg Pers, 288 blz., geïll., €69,95

 

Recensent Marjoke de Roos studeerde geschiedenis in Groningen en Parijs. Zij is werkzaam bij het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap.




Aanmelden nieuwsbrief