Henri Polak 150 jaar geleden geboren

Henri Polak door JG van Caspel

Vandaag zou Henri Polak 150 jaar zijn geworden. Marianne Mooijweer vertelt in Geschiedenis Magazine over deze Joodse, socialistische diamantsnijder, oprichter van zowel de Sociaal-Democratische Arbeiderspartij als de eerste vakbond voor de diamantindustrie.

 

‘De rebbe der diamantbewerkers’

Waarom zit De Burcht er niet bij, de imposante schepping uit 1900 van architect H.P. Berlage aan de Amsterdamse Henri Polaklaan? Dit voormalig hoofdkantoor van de Algemene Nederlandse Diamantbewerkersbond (ANDB) die in 1894 mede door Henri Polak (1868-1943) was opgericht, kwam kennelijk niet door de ballotage toen een keur aan historici voor uitgeverij Bert Bakker vier boeken samenstelden met ruim honderd ‘plaatsen van herinnering’ in de Lage Landen. In deze monumenten, gebouwen en plekken in het landschap die een rol spelen in het collectieve geheugen, is de historische sensatie volgens hen nog voelbaar. Willem van Oranjes Prinsenhof in Delft staat er uiteraard in. De HBS van Aletta Jacobs in Sappemeer mocht evenmin ontbreken. De Westfriese Omringdijk, als pars pro toto van het Nederlands inpolderingsvernuft. Het Leidse Kamerlingh Onneslaboratorium, Westerbork, woonoord Lunetten...

 

Gemiste kans

De redactie heeft vast eindeloos vergaderd: wat wel, wat niet. Over de selectie moet je misschien niet zeuren, maar toch: waarom wel de Jozef Israelskade 116-I - hier woonde de familie Van het Reve toen zoon Gerard in 1946 De Avonden schreef - en niet De Burcht? Een gemiste kans, want dit beeldbepalende bolwerk van de ANDB was een ideaal aanknopingspunt geweest voor een verhaal over de politieke en maatschappelijke emancipatie van Joodse arbeiders eind 19de eeuw. Veel van hen werkten in de diamantindustrie, omdat er nooit een gilde voor dit vak had bestaan; gilden lieten geen Joden toe, vandaar dat zij zich onder andere in de diamantwereld specialiseerden.

 

Een bron van trots

In de grote diamantfabrieken was het werk zwaar en waren de dagen lang - evenals elders in de industrie. Om een vuist te kunnen maken tegen de almachtige werkgevers, die bij stakingen bijvoorbeeld gewoonweg lastig personeel ontsloegen en de lonen naar eigen believen laag hielden, nam diamantsnijder Polak het initiatief voor een vakbond. De ANDB, de grootste bond van het land, kreeg primeurs voor elkaar zoals minimumlonen, een verzekering voor ziekte, invaliditeit, werkloosheid en overlijden, de achturige werkdag en een betaalde vakantieweek. De bond bezoldigde zijn bestuurders (onder wie de nieuwe voorzitter Polak) en organiseerde royale stakingskassen. De ANDB werd hiermee het rolmodel voor andere moderne vakbonden in Nederland, en dat terwijl zoveel leden Joods waren - een bron van trots voor de Joodse bevolking.

 

Status van een heilige

Henri Polak stond voor hen in een glanzend licht. Terugblikkend op zijn eigen jeugd vertelde historicus Jacques Presser in Philo Bregsteins Gesprekken met Jacques Presser (1972) dat Polak in veel Joodse proletarische gezinnen de status had van een heilige. Het Jodendom kent weliswaar geen heiligen maar Polak was er volgens Presser toch een, hoewel hij nogal star was en iedereen wist dat hij moeilijk van de vrouwen af kon blijven; ‘de rebbe der diamantbewerkers’ noemt Presser hem. Ook Salvador Bloemgarten laat in zijn gedetailleerde biografie van Henri Polak uit 1996 duidelijk uitkomen met hoeveel bewondering en liefde de arme vooroorlogse bewoners van de Transvaalbuurt en de straten, grachtjes en sloppen rond het Waterlooplein, het zogeheten getto, over hem spraken: ‘Dankzij Polak, zo voelden ze het, hadden ze zich van een groep geminachte primitieve getto-joden ontwikkeld tot het alom gerespecteerd keurcorps van de Nederlandse arbeidersklasse.’

 

Afbeelding: Henri Polak in 1912, door J.G. van Caspel. Collectie IISG Amsterdam

 

Polak maakte werk van zijn overtuiging dat ook de arbeider niet bij brood alleen kan leven en beschaafd moest worden. Hoe ging Polak te werk? Waarom was hij een van de eerste Nederlanders die in 1940 door de bezetters werden gearresteerd? Lees het in ons februarinummer - nu in de winkel!

Aanmelden nieuwsbrief