De laatste Rijnromanticus

 Hendriksma 1

 

Op zoek naar geluk stroomden de toeristen vanaf begin 19de eeuw het Rijndal binnen. Rond de met kasteelruïnes bespikkelde heuvels van de Loreley stond de tijd stil, dachten ze. Hier geen moderne industrie en grauwe fabriekssteden maar luxehotels, beschaafd gezelschap en vooral: de Rijn. De rivier was vroeger vooral de vaarroute naar het zuiden, vertelt Martin Hendriksma, maar toen de Rijnromantiek eenmaal was losgebarsten, werd Vater Rhein zelf de eindbestemming. 

 

The majestic Rhine
‘Leuk weer, als je een eend bent,’ stelde de Londense taxichauffeur van Patrick Leigh Fermor droogjes vast. Een wolkbreuk trof de stad tijdens het ritje van Piccadilly Circus naar de Theems. Hier, bij Irongate Wharf, bromde het schip al dat hem die op 9 december 1933 moest overzetten naar Hoek van Holland. Weg uit kletsnat Londen, op zoek naar het avontuur langs Europa’s grote rivieren. ‘Mijn opwinding maakte iedere gedachte aan slapen onmogelijk.’ Lees zijn Een voettocht langs Rijn en Donau en je begrijpt de onrust van de achttienjarige. Het was dezelfde hunkering die romantische dichters als lord Byron en Samuel Coleridge een eeuw eerder had bevangen. Vanaf de steile heuveltop van de Drachenfels staarden ze op hun Europese rondreis uit over het goudgeel wiegende koren, de wijngaarden en het bomenwoud op de bergtoppen rondom. Dwars door al die schoonheid stroomde als een langgerekt uitroepteken ‘thy majestic Rhine’.

 

Een mythisch decor
Zij waren op hun beurt weer schatplichtig aan Ann Radcliffe (1764-1823), uitvindster van de gothic novel. Nette jongedames raakten bij Radcliffe verstrikt in kasteelintriges, maar de eigenlijke hoofdpersoon in haar werk was de achtergrond waartegen al dat relationele gehannes zich afspeelde: het burchtenlandschap rond de Loreley, de rots boven de scherpe bocht in de Rijn tussen Koblenz en Wiesbaden. Als dank voor een behouden vaart werd hier op scheepstoeters geblazen, met pistolen gevuurd. Er waren zelfs schippers die vanaf het Rijnwater hun levensvragen naar de muur van steen riepen en uit de vier, vijf keer terugkaatsende echo een advies meenden te kunnen peuren. Een mythisch decor, dat bij Radcliffe nieuw leven kreeg. Het succes van haar romans kwam niet uit de lucht gevallen. Haar lezers zagen er een ode in aan het pastorale heuvelland dat verkruimelde onder hun ogen. Eikenbomen werden massaal gekapt, binnenmeren leeggemalen en omgevormd tot strak belijnde polders <H> alles om de Industriële Revolutie ruim baan te geven. Die onderwerping der natuur voedde de heimwee naar rotskliffen, woest woud. En naar de mythische rivier die daar tussendoor slingerde en zich niet door mensenhand beteugelen liet.

 

Ontberingen op weg naar Italië
De Rijn was eeuwenlang vooral de toegangspoort naar zonniger gebieden geweest. Zoals de Duitse autobahn ons tegenwoordig zuidwaarts leidt, zo was dat toen de Rijn. Schilders, op weg naar het arcadische Italië met zijn renaissancesteden en azuurblauwe zee, brachten de Rijn al in de 16de eeuw in beeld. Ware ontdekkingsreizigers. Jan Griffier, Gaspar van Wittel, Herman Saftleven en hun penselende collega’s legden niet alleen het rivierlandschap vast, ze voorzagen hun doeken in de marge ook van kleine kaarten om tegelijk de topografische details aan het thuisfront te openbaren. Kilometer voor kilometer werden de Rijnoevers ontgonnen en meteen gearchiveerd.

 

In de traditie van Byron 
Ook de volgende groep reizigers die, geïnspireerd door de Hollandse schilders, richting Alpen trok, bleef niet lang in de Rijnsteden hangen. Het waren adolescenten uit vooral Engeland op hun grand tour. Hun ouders hoopten dat zoonlief wat opsnoof van de klassieke kunsten, daar aan de mediterrané, en dat in de vele herbergen onderweg langs de Rijn de hormonen konden worden geblust. Patrick Leigh Fermor paste naadloos in deze traditie. Zijn ouders zagen hem liefst officier worden in het leger, maar hij zakte voor de toelating tot de vooraanstaande militaire academie van Sandhurst. Hij besloot op reis te gaan, in de traditie van romantici als Byron en Coleridge. Niet alleen in zijn van drank doordesemde avonturen met Duitse meisjes stak hij zijn voorgangers naar de kroon, ook in de ontberingen onderweg.

 

Wat voor ontberingen maakte Patrick in zijn reis langs de Rijn mee? En hoe werd de Rijn een steeds geliefder plek om je vakantie door te brengen? Lees het in ons nieuwe nummer, nu in de winkel! 

 

Afbeelding: De Drachenfels, met ruïne, aan de Rijn, ca. 1890. Collectie vroege kleurenfoto's Library of Congress. 

*  Uw e-mailadres

*
  Voer de code in: